Tez yazarken yüzlerce kaynağı takip etmek, her birini metin içinde doğru biçimde göstermek ve sonunda eksiksiz bir kaynakça hazırlamak ciddi zaman alır. Kaynakçayı elle hazırlayan öğrencilerin en sık yaşadığı sorunlar, metinde atıf yapılıp kaynakçaya eklenmeyen kaynaklar, yazım biçimindeki tutarsızlıklar ve kaynak gösterme stili değiştiğinde bütün kaynakçanın yeniden düzenlenmesi gereğidir. Zotero gibi kaynak yönetim programları bu sorunların büyük bölümünü ortadan kaldırır. Bu yazıda Zotero’nun ne olduğunu ve tez yazımında nasıl kullanılabileceğini adım adım ele alıyoruz.
Zotero Nedir?
Zotero, kaynakları toplamaya, düzenlemeye, not almaya ve kelime işlemci içinde atıf yapmaya yarayan ücretsiz ve açık kaynak kodlu bir kaynak yönetim programıdır. Windows, macOS ve Linux’ta çalışan bir masaüstü uygulaması olarak kullanılır. Programın kendisi ücretsizdir; kaynak bilgilerinizi farklı bilgisayarlar arasında eşitlemek için ücretsiz bir Zotero hesabı oluşturmanız yeterlidir. Zotero’nun sunduğu ücretsiz dosya depolama alanı 300 MB’tır. PDF dosyalarınız bu sınırı aşarsa ücretli depolama planlarından birini seçebilir ya da dosyalarınızı yalnızca kendi bilgisayarınızda tutabilirsiniz.
Zotero düzenli olarak güncellenen bir programdır. Güncel sürümü ve kurulum dosyalarını yalnızca resmî sitesi olan zotero.org üzerinden indirmeniz önerilir.
Kurulum: İki Bileşen
Zotero’yu verimli kullanmak için iki bileşeni kurmanız gerekir:
- Zotero masaüstü uygulaması: Kaynak kütüphanenizin bulunduğu ana programdır.
- Zotero Connector: Chrome, Firefox, Edge ve Safari için geliştirilmiş bir tarayıcı eklentisidir. Bir makale sayfasında ya da kütüphane kataloğunda eklentiye tıkladığınızda, kaynağın bilgileri ve erişilebiliyorsa PDF dosyası doğrudan kütüphanenize eklenir.
Masaüstü uygulaması kurulduğunda Word ve LibreOffice için gerekli eklenti de genellikle otomatik olarak yüklenir. Word’de Zotero sekmesini göremiyorsanız, Zotero’nun ayarlarındaki “Cite” bölümünden kelime işlemci eklentisini yeniden yükleyebilirsiniz.
Kütüphaneye Kaynak Ekleme Yolları
- Tarayıcı eklentisiyle: En pratik yoldur. DergiPark, Google Akademik ya da bir yayıncının makale sayfasında eklentiye tıklamanız yeterlidir.
- Tanımlayıcı ile: Zotero’daki sihirli değnek simgesine DOI, ISBN ya da PMID numarasını yazarak kaynağın bilgilerini otomatik olarak getirebilirsiniz.
- PDF dosyasını sürükleyerek: Bilgisayarınızdaki bir PDF’i Zotero’ya sürüklediğinizde program, dosyanın bilgilerini bulmaya çalışır.
- Elle giriş: Kitap bölümleri, kurum raporları ya da arşiv belgeleri gibi otomatik olarak tanınmayan kaynakları elle ekleyebilirsiniz.
Kaynak Bilgilerini Mutlaka Kontrol Edin
Otomatik olarak eklenen kaynak bilgileri her zaman doğru değildir. Özellikle Türkçe kaynaklarda yazar adlarının yanlış ayrılması, Türkçe karakterlerin bozulması, başlıkların tamamen büyük harfle gelmesi, dergi adının kısaltılması ya da cilt ve sayı bilgisinin eksik olması sık karşılaşılan sorunlardır. Her kaynağı kütüphanenize ekledikten sonra sağ paneldeki bilgileri kontrol edin. Kaynak yönetim programı, kendisine verilen bilgiler kadar doğru bir kaynakça üretir.
Word’de Atıf Ekleme
- Word’de Zotero sekmesine gidin ve atıf eklemek istediğiniz yere imleci getirin.
- İlk kullanımda açılan pencereden kaynak gösterme stilini seçin; örneğin APA 7. sürüm.
- Atıf ekleme düğmesine tıklayın, açılan arama kutusuna yazar adını ya da başlıktan bir kelimeyi yazın ve kaynağı seçin.
- Gerekiyorsa sayfa numarası ekleyin ya da birden fazla kaynağı aynı atıfta birleştirin.
- Metnin sonunda kaynakçanın yer alacağı yere gelin ve kaynakça ekleme düğmesine tıklayın.
Zotero’nun en büyük avantajı, kaynakçanın metindeki atıflarla otomatik olarak eşleşmesidir. Metinden bir atıfı sildiğinizde kaynak kaynakçadan da çıkar; stil değiştirdiğinizde bütün atıflar ve kaynakça tek seferde yeni stile göre düzenlenir.
Kaynak Gösterme Stilleri
Zotero, Citation Style Language adı verilen açık bir biçim altyapısını kullanır ve binlerce kaynak gösterme stilini destekler. APA, Chicago, MLA, IEEE ve Vancouver gibi yaygın stillerin yanı sıra pek çok derginin kendi stili de Zotero Stil Deposu’nda yer alır. Bazı Türk üniversitelerinin tez yazım kılavuzlarına göre hazırlanmış stiller de bulunabilir; ancak bu stillerin kılavuzun güncel sürümüne uygunluğunu kontrol etmek gerekir.
Tez Yazarken Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Belgeyi düz metne çevirmeyin. Atıflar Zotero alanları olarak tutulduğu sürece güncellenebilir. Tezi teslim etmeden önce enstitü bu alanların kaldırılmasını isterse, bu işlemi yalnızca belgenin bir kopyası üzerinde yapın.
- Atıfları elle düzenlemeyin. Word’de bir atıfın metnini elle değiştirirseniz Zotero bu değişikliği koruyup korumayacağınızı sorar ve alan güncellenmez hâle gelebilir. Değişikliği kaynak bilgilerinde yapın.
- Yedek alın. Kütüphanenizi düzenli olarak eşitleyin ve belgenizin yedeklerini saklayın.
- Son kontrolü kendiniz yapın. Otomatik olarak oluşturulan kaynakçada bile yazım ve biçim hataları bulunabilir. Teslimden önce kaynakçayı kılavuzunuza göre gözden geçirin.
Kaynakça hazırlamanın genel kuralları için Kaynakça Nasıl Hazırlanır? ve APA 7 biçimine dair temel bilgiler için APA Nedir? APA 7 Formatında Kaynakça Gösterme yazılarımıza bakabilirsiniz.