Literatür taramasının ilk haftalarında okunan makaleler sayıca az olduğu için hepsini akılda tutmak kolaydır. Ancak birkaç ay sonra elinizde onlarca, belki yüzlerce çalışma birikir. Hangi araştırmanın hangi örneklemle yapıldığını, hangi ölçeği kullandığını ya da ne bulduğunu hatırlamak giderek zorlaşır. Literatür matrisi, okuduğunuz çalışmaları tek bir tabloda karşılaştırılabilir biçimde düzenlemenizi sağlayan basit ama etkili bir araçtır.
Literatür Matrisi Nedir?
Literatür matrisi (sentez tablosu ya da kaynak matrisi olarak da anılır), okunan her çalışmanın bir satıra, karşılaştırılmak istenen özelliklerin ise sütunlara yerleştirildiği bir tablodur. Yöntem, sağlık bilimlerinde Judith Garrard’ın “matris yöntemi” adıyla sistemleştirdiği yaklaşımla yaygınlık kazanmıştır; bugün hemen her alanda literatür taraması yapan araştırmacılar tarafından kullanılmaktadır.
Matrisin asıl gücü, çalışmaları tek tek değil, yan yana görmenizi sağlamasıdır. Hangi bulguların tekrar ettiği, hangi örneklemlerin hiç çalışılmadığı ya da hangi yöntemin baskın olduğu, tabloya bakınca kendiliğinden ortaya çıkar.
Matriste Hangi Sütunlar Bulunmalı?
Sütunlar araştırma sorunuza göre değişir; ancak pek çok tez için şu temel sütunlar işe yarar:
| Sütun | İçerik |
|---|---|
| Künye | Yazar, yıl, başlık; kaynakçaya aktarılacak tam bilgi |
| Amaç / araştırma sorusu | Çalışmanın neyi araştırdığı |
| Kuramsal çerçeve | Dayanılan kuram ya da model |
| Yöntem / desen | Nicel, nitel, karma; deneysel, ilişkisel, durum çalışması vb. |
| Örneklem | Katılımcı sayısı, özellikleri, ülke ya da bölge |
| Veri toplama aracı | Kullanılan ölçek, görüşme formu vb. |
| Temel bulgular | Araştırma sorunuzla ilgili sonuçlar |
| Sınırlılıklar | Yazarın belirttiği ya da sizin fark ettiğiniz zayıf yönler |
| Kişisel not | Bu çalışmanın tezinizde nereye oturacağı, hangi çalışmayla çeliştiği |
Başlangıçta çok fazla sütun açmaktan kaçının. Her sütun her makale için doldurulması gereken bir alan demektir; gereksiz sütunlar matrisi bakımı zor bir yüke dönüştürür.
Matris Adım Adım Nasıl Hazırlanır?
- Aracı seçin. Excel ya da Google E-Tablolar, filtreleme ve sıralama imkânı sunduğu için en pratik seçeneklerdir. Word tablosu da kullanılabilir; ancak çalışma sayısı arttıkça yönetimi zorlaşır.
- Sütunları belirleyin. Araştırma sorunuza ve alt problemlerinize bakarak hangi özellikleri karşılaştırmak istediğinize karar verin.
- Her makaleyi okuduktan hemen sonra satırını doldurun. Okumayı bitirip birkaç gün sonra doldurmaya çalışmak, ayrıntıların unutulmasına yol açar.
- Kısa ve kendi cümlelerinizle yazın. Matrise makaleden uzun cümleler kopyalamak, ileride bu cümlelerin farkında olmadan tezinize geçmesine ve istemeden intihale yol açabilir. Doğrudan alıntı yaptığınız ifadeleri tırnak içinde ve sayfa numarasıyla not edin.
- Düzenli olarak sıralayın ve filtreleyin. Yıla, yönteme ya da bulguya göre sıralamak, alandaki eğilimleri görmenizi sağlar.
Matristen Literatür Bölümüne Geçiş
Literatür matrisi, literatür bölümünün kendisi değil, onun ham malzemesidir. Matristen metne geçerken çalışmaları tek tek özetleyen bir yazım yerine sentez yapan bir yazım hedeflenir:
- Özetleyen yazım: “Yılmaz (2019) öğretmenlerle çalışmış ve X sonucuna ulaşmıştır. Demir (2021) öğrencilerle çalışmış ve Y sonucuna ulaşmıştır.”
- Sentezleyen yazım: “Öğretmen örneklemleriyle yapılan çalışmalarda X yönünde bulgular elde edilirken (Yılmaz, 2019; Kaya, 2020), öğrenci örneklemlerinde bu ilişkinin zayıfladığı görülmektedir (Demir, 2021).”
Matristeki “bulgular” ve “örneklem” sütunlarını yan yana okumak, bu tür sentez cümlelerini kurmanızı kolaylaştırır. Benzer bulguları gruplayarak alt başlıklar oluşturmak da literatür bölümünün iskeletini çıkarmanın pratik bir yoludur. Bu konuda ayrıntılı bilgi için Literatür Taraması Nedir? Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Boşlukları Görmek
Matrisin belki de en değerli işlevi, literatürdeki boşlukları görünür kılmasıdır. Örneğin “örneklem” sütununda neredeyse bütün çalışmaların büyükşehirlerde yapıldığını ya da “yöntem” sütununda nitel çalışmaların çok az olduğunu fark edebilirsiniz. Bu gözlemler, tezinizin özgün katkısını gerekçelendirirken ve “araştırmanın önemi” kısmını yazarken doğrudan kullanılabilir.
Kaynak Yönetimi Programlarıyla Birlikte Kullanım
Zotero ya da Mendeley gibi programlar kaynakları ve PDF’leri düzenlemek için idealdir; literatür matrisi ise içeriği karşılaştırmak için. İkisi birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Matristeki her satıra kaynak yönetimi programındaki kaydın anahtar bilgilerini eklemek, iki araç arasında geçişi kolaylaştırır. Kaynakça hazırlığına dair temel bilgiler için Kaynakça Nasıl Hazırlanır? yazımız da faydalı olacaktır.