Makalenizi bir dergiye göndermenizden kısa süre sonra e-posta kutunuza “dergimizin yeni sayısı için makalenizi bekliyoruz” başlıklı davetler gelmeye başlayabilir. Bu e-postaların bir kısmı, hızlı yayın sözü veren, uluslararası indekslerde tarandığını iddia eden ve yayın ücreti talep eden dergilerden gelir. Bu dergilerin önemli bir bölümü, akademik yayıncılığın temel gerekliliklerini yerine getirmeden yalnızca yayın ücreti toplamaya odaklanan yağmacı (predatory) dergilerdir. Bu yazıda yağmacı dergilerin ne olduğunu, nasıl anlaşılabileceğini ve makalenizi göndermeden önce nelere dikkat etmeniz gerektiğini ele alıyoruz.
Yağmacı Dergi Nedir?
Yağmacı dergiler, kendini bilimsel bir dergi olarak tanıtan ancak hakem değerlendirmesi, editörlük ve yayın etiği gibi temel akademik süreçleri ya hiç yürütmeyen ya da yalnızca görünüşte yürüten yayın organlarıdır. Bu dergilerin asıl amacı bilimsel bilgiye katkı sağlamak değil, yazarlardan yayın ücreti almaktır. Türkçe literatürde “şaibeli dergi” ya da “sahte dergi” ifadeleri de kullanılır.
Yayın ücreti almak tek başına bir dergiyi yağmacı yapmaz. Pek çok saygın açık erişimli dergi de yayın maliyetlerini karşılamak için makale işlem ücreti alır. Ayırt edici olan, ücretin karşılığında gerçek bir hakem ve editörlük sürecinin işleyip işlemediğidir.
Kavramın Kısa Geçmişi
Kavram, Colorado Denver Üniversitesinde kütüphaneci olarak çalışan Jeffrey Beall’ın çalışmalarıyla yaygınlık kazanmıştır. Beall, 2008’den itibaren olası yağmacı yayıncıları ve dergileri listelediği bir web sitesi yayımlamış; bu liste uzun süre araştırmacıların başvurduğu bir kaynak olmuştur. Liste, ölçütlerinin yeterince şeffaf olmadığı gerekçesiyle zaman zaman eleştirilmiş, Ocak 2017’de ise yayından kaldırılmıştır. Bugün farklı kişi ve kurumlar tarafından hazırlanan çeşitli listeler bulunsa da hiçbir liste tek başına kesin bir ölçüt olarak görülmemelidir.
Yağmacı Bir Dergi Nasıl Anlaşılır?
Tek bir işaret bir dergiyi yağmacı olarak nitelendirmek için yeterli değildir; ancak aşağıdaki işaretlerden birkaçının bir arada bulunması ciddi bir uyarı olarak değerlendirilmelidir:
- Gerçekçi olmayan hızlı yayın sözü: “Hakem süreci bir hafta içinde tamamlanır” gibi vaatler. Gerçek bir hakem değerlendirmesi genellikle bundan çok daha uzun sürer.
- Toplu ve iltifat dolu davet e-postaları: Alanınızla ilgisiz konularda, abartılı ifadelerle gönderilen makale davetleri.
- Çok geniş ve birbiriyle ilgisiz kapsam: Aynı derginin hem mühendislik hem tıp hem de sosyal bilimler alanında makale kabul etmesi.
- Doğrulanamayan indeks iddiaları: Derginin taranmadığı indeksleri sitesinde listelemesi ya da gerçek indeks olmayan ölçütleri bir “etki faktörü” gibi sunması.
- Belirsiz editör kurulu: Editörlerin kurum bilgilerinin olmaması, bazı isimlerin haberleri olmadan kurulda gösterilmesi.
- Yayın ücretinin gizlenmesi: Ücretin makale kabul edildikten sonra bildirilmesi ya da açıkça belirtilmemesi.
- Düşük yayın kalitesi: Yayımlanmış makalelerde belirgin dil hataları, alakasız konular ve özensiz biçimlendirme.
- Belirsiz iletişim bilgileri: Fiziksel adres yerine yalnızca bir e-posta adresi ya da web formu bulunması.
Ele Geçirilmiş (Klon) Dergiler
Yağmacı yayıncılığın bir başka biçimi de ele geçirilmiş ya da klonlanmış dergilerdir. Bu durumda gerçek ve saygın bir derginin adı, ISSN numarası ve görsel kimliği taklit edilerek sahte bir web sitesi kurulur. Yazarlar gerçek dergiye gönderim yaptıklarını düşünürken ücreti sahte siteye öder. Bir derginin resmî web sitesine ulaşmak için arama motoru sonuçlarına veya e-postalardaki bağlantılara değil, indeks veri tabanlarında ve yayıncının kendi sitesinde yer alan bağlantılara güvenmek daha doğrudur.
Göndermeden Önce Kontrol Listesi
- İndeks iddiasını doğrulayın. Derginin taranıyor olduğunu iddia ettiği indeksi, o indeksin kendi veri tabanında kontrol edin. Web of Science için Master Journal List, Scopus için Scopus kaynak listesi, Türkiye’deki dergiler için TR Dizin’in dergi listesi bu amaçla kullanılabilir. Açık erişimli dergiler için DOAJ da başvurulabilecek bir kaynaktır.
- Derginin geçmiş sayılarını inceleyin. Yayımlanmış makalelerin kalitesi, yazarların kimler olduğu ve derginin düzenli yayımlanıp yayımlanmadığı çok şey anlatır.
- Editör kurulunu araştırın. Kuruldaki birkaç ismin kurumsal sayfasında bu dergide görev aldığı bilgisinin yer alıp almadığına bakın.
- Danışmanınıza ve meslektaşlarınıza sorun. Alanınızdaki deneyimli araştırmacılar, şüpheli dergileri çoğu zaman adından tanır.
- Uluslararası kontrol listelerinden yararlanın. Think. Check. Submit. girişimi, bir derginin güvenilirliğini değerlendirmek için kullanılabilecek kapsamlı bir kontrol listesi sunar.
Yağmacı Dergide Yayımlamanın Sonuçları
Yağmacı bir dergide yayımlanan bir makale, gerçek bir hakem değerlendirmesinden geçmediği için akademik çevrelerde ciddiye alınmayabilir. Akademik yükseltme ve atama başvurularında bu tür yayınlar değerlendirmeye alınmayabilir ya da başvuru sahibinin aleyhine yorumlanabilir. Ayrıca bir makale bir kez yayımlandıktan sonra, aynı çalışmayı başka bir dergiye göndermek yinelenen yayın sorununa yol açabileceği için güçleşir. Bu nedenle değerlendirmeyi makaleyi göndermeden önce yapmak önemlidir. Kendi yayınlarınızın tekrar kullanımıyla ilgili sınırlar için Kendi Kendini İntihal Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Benzer bir dikkat, yalnızca yayın ücreti toplamak amacıyla düzenlenen ve bilimsel değerlendirme yapmayan kongreler için de geçerlidir. Bir kongreye bildiri göndermeden önce düzenleyici kurumu, bilim kurulunu ve önceki yıllarda yayımlanan bildiri kitaplarını incelemek faydalı olur.
Makalenizi gönderebileceğiniz dergileri değerlendirirken Makale Yayınlayabileceğiniz En İyi Akademik Dergiler yazımızdan da yararlanabilirsiniz.