Akademik metinlerde en sık kullanılan noktalama işareti olan virgül, aynı zamanda en sık hata yapılan işaretlerden biridir. Gereğinden az kullanıldığında uzun cümleler okunmaz hâle gelir, gereğinden fazla kullanıldığında ise cümle anlamsız yerlerden bölünür. Yanlış yere konan bir virgül, cümlenin anlamını bile değiştirebilir. Bu yazıda virgülün başlıca kullanım alanlarını akademik metinlerden örneklerle ele alıyor ve tezlerde sık görülen hataları gösteriyoruz.
Virgülün Başlıca Kullanım Alanları
1. Eş görevli kelime ve kelime grupları arasında
Cümlede aynı görevi üstlenen ve art arda sıralanan kelime ya da kelime gruplarının arasına virgül konur:
Araştırmada cinsiyet, kıdem, branş ve okul türü değişkenleri incelenmiştir.
Sıralamanın son ögesinden önce “ve”, “veya”, “ya da” gibi bir bağlaç varsa, bu bağlaçtan önce virgül konmaz. “Cinsiyet, kıdem, ve branş” yazımı yanlıştır.
2. Sıralı cümleler arasında
Birbirine bağlı, art arda gelen cümleleri ayırmak için virgül kullanılır:
Veriler toplanmış, analizler yapılmış ve bulgular raporlanmıştır.
3. Yüklemden uzak düşen özneden sonra
Uzun cümlelerde özne ile yüklem arasına çok sayıda öge girdiğinde, özneden sonra konan virgül cümlenin yapısını okura gösterir:
Araştırmacı, görüşmelerden elde edilen verileri katılımcıların onayını aldıktan sonra yazılı metne dönüştürmüştür.
Bu kural kısa cümlelerde uygulanmaz. “Araştırmacı, verileri topladı.” gibi kısa bir cümlede özneden sonra virgül gerekmez.
4. Ara söz ve ara cümleleri ayırmak için
Cümlenin akışını kesen açıklayıcı ifadeler virgüllerle ayrılabilir:
Bu bulgu, daha önceki çalışmalarda da görüldüğü gibi, öğretmenlerin kıdemiyle ilişkilidir.
Ara sözler kısa çizgiyle de ayrılabilir. Hangisini tercih ederseniz edin, tez boyunca tutarlı olmak önemlidir.
5. Anlam karışıklığını önlemek için
Virgül, bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelimeyle değil, cümlenin başka bir ögesiyle ilişkili olduğunu göstermek için de kullanılır:
- Genç, araştırmacıya soruları yöneltti. (Soruları yönelten genç bir kişidir.)
- Genç araştırmacıya soruları yöneltti. (Sorular genç bir araştırmacıya yöneltilmiştir.)
6. Ondalık sayılarda
Türkçede ondalık kesirler virgülle ayrılır: 3,75. Ancak APA biçiminde istatistiksel değerler nokta ile yazıldığından, Türkçe tezlerde hangi ayırıcının kullanılacağı enstitüden enstitüye değişir. Seçtiğiniz kuralı tablolar dâhil bütün tezde tutarlı biçimde uygulayın.
7. Diğer kullanımlar
- Cümle başındaki “evet”, “hayır”, “peki” gibi cevap kelimelerinden sonra.
- Hitap için kullanılan kelimelerden sonra; örneğin resmî yazışmalarda “Sayın Müdürüm,” ifadesinde.
- Tırnak içine alınmayan aktarma cümlelerinden sonra: “Bu konuda yeterli eğitim almadık, dedi.”
Virgül Kullanılmayan Yerler
- “Ve, veya, ya da, ile” bağlaçlarından önce: Bu bağlaçlar zaten bağlama işlevi gördüğü için önlerine virgül konmaz.
- Zarf-fiil eklerinden sonra: “-ip”, “-arak”, “-ınca”, “-dıkça” gibi eklerle kurulan yapılardan sonra genellikle virgül kullanılmaz: “Verileri toplayıp analiz etti.” Birden fazla zarf-fiil yapısının sıralandığı uzun cümlelerde ise okumayı kolaylaştırmak için virgül kullanılabilir.
- Özne ile yüklem kısa bir cümlede yan yanaysa: “Bulgular, anlamlıdır.” gibi bir yazım gereksizdir.
- Sıfat ile nitelediği isim arasında: “Yeni, bir yöntem” gibi kullanımlar anlamı bozar.
Akademik Metinlerde Sık Görülen Hatalar
Her bağlaçtan sonra virgül koymak
İngilizce yazım alışkanlığıyla “Ancak,”, “Bununla birlikte,”, “Dolayısıyla,” gibi cümle başı bağlayıcılardan sonra her seferinde virgül koymak Türkçe metinlerde sık görülür. Türkçenin yazım kurallarında bu bağlayıcılardan sonra virgül kullanmak zorunlu değildir. Uzun ve karmaşık bir cümlede okumayı kolaylaştırıyorsa kullanılabilir; ancak her cümlede tekrarlandığında metni gereksiz yere böler.
Çok uzun cümleleri yalnızca virgülle bölmek
Beş altı satırı bulan ve yalnızca virgüllerle ilerleyen cümleler, akademik metinlerde okunabilirliği ciddi biçimde düşürür. Böyle durumlarda çözüm daha fazla virgül değil, cümleyi iki ya da üç ayrı cümleye bölmektir.
Metin içi atıflarda tutarsızlık
APA biçiminde metin içi atıflarda yazar adı ile yıl arasına virgül konur: (Yılmaz, 2021). Birden fazla kaynak aynı parantez içinde gösterildiğinde ise kaynaklar noktalı virgülle ayrılır: (Kaya, 2019; Yılmaz, 2021). Bu iki işaretin karıştırılması, kaynak gösterme hatalarının en yaygınları arasındadır.
Kısa Kontrol Listesi
- “Ve” bağlacından önce virgül var mı?
- Uzun cümlelerde özne ile yüklem arasındaki ilişki açık mı?
- Virgül cümleyi anlam bakımından yanlış bir yerden bölüyor mu?
- Ondalık ayırıcı tez boyunca aynı mı?
- Metin içi atıflarda virgül ve noktalı virgül doğru kullanılmış mı?
Noktalama kurallarının ayrıntıları için Türk Dil Kurumunun yazım kılavuzunu esas almanızı öneririz. Tezinizdeki dil ve yazım sorunlarını gözden geçirmek için Utanç Verici Redaksiyon Hataları yazımız da yol gösterici olabilir.