Tez önerisi hazırlayan ya da ikinci bölümü yazmaya başlayan öğrencilerin sık sorduğu sorulardan biri şudur: “Kuramsal çerçeve mi yazmalıyım, kavramsal çerçeve mi?” İki kavram çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır; bazı tez yazım kılavuzlarında ise ikisini birden içeren “kuramsal ve kavramsal çerçeve” başlığına rastlanır. Bu yazıda iki kavram arasındaki farkı, her birinin tezde hangi işlevi gördüğünü ve nasıl yazılabileceğini ele alıyoruz.
Kuramsal Çerçeve Nedir?
Kuramsal çerçeve, araştırmanın dayandığı bir ya da birkaç kurama dayanarak araştırma problemini açıklayan yapıdır. Burada “kuram”, belirli bir olguyu açıklamak için geliştirilmiş, sınanmış ve alanda kabul görmüş bir açıklama sistemidir. Örneğin öz yeterlik algısını inceleyen bir araştırma Bandura’nın sosyal bilişsel kuramına, iş doyumunu inceleyen bir araştırma ise Herzberg’in çift etmen kuramına dayanabilir.
Kuramsal çerçeve araştırmacıya şu konularda yol gösterir:
- Hangi değişkenlerin inceleneceği ve aralarında nasıl bir ilişki beklendiği,
- Hipotezlerin hangi gerekçeye dayandığı,
- Bulguların hangi açıklama sistemi içinde yorumlanacağı.
Kuramsal çerçeve, araştırmanın sonuçlarını tesadüfi bulgular olmaktan çıkarır ve onları alandaki birikimle ilişkilendirir.
Kavramsal Çerçeve Nedir?
Kavramsal çerçeve, araştırmanın temel kavramlarını, bu kavramların araştırmada nasıl tanımlandığını ve birbirleriyle nasıl ilişkilendirildiğini gösteren yapıdır. Kavramsal çerçeve tek bir kurama dayanmak zorunda değildir; farklı kuramlardan, önceki araştırmaların bulgularından ve araştırmacının kendi akıl yürütmesinden yararlanılarak oluşturulabilir.
Kavramsal çerçeve çoğu zaman bir şekille de gösterilir. Değişkenler arasındaki beklenen ilişkileri oklarla gösteren bir model, kavramsal çerçevenin görsel özetidir. Bu tür şekiller özellikle aracı ya da düzenleyici değişken içeren araştırmalarda okurun araştırma modelini kolayca kavramasını sağlar.
Temel Farklar
| Ölçüt | Kuramsal çerçeve | Kavramsal çerçeve |
|---|---|---|
| Dayanak | Alanda kabul görmüş bir ya da birkaç kuram | Kavramlar, önceki araştırmalar ve araştırmacının akıl yürütmesi |
| Kapsam | Genellikle daha geniş ve genel | Araştırmaya özgü ve daha dar |
| Temel soru | Bu olgu hangi kuramla açıklanabilir? | Bu araştırmadaki kavramlar nasıl tanımlanıyor ve nasıl ilişkili? |
| Görünüm | Çoğunlukla metin biçiminde | Metin ve çoğu zaman bir model şekli |
Bu iki çerçeve birbirinin alternatifi değildir. Pek çok tezde kuramsal çerçeve araştırmanın genel dayanağını oluştururken, kavramsal çerçeve bu dayanaktan hareketle araştırmanın kendi modelini ortaya koyar.
Hangi Araştırmada Hangisi Ağır Basar?
- Kuram sınayan nicel araştırmalarda kuramsal çerçeve belirleyicidir. Hipotezler doğrudan kuramdan türetilir.
- Birden fazla kuramdan beslenen ya da keşfedici araştırmalarda kavramsal çerçeve öne çıkar. Araştırmacı farklı kaynaklardan yararlanarak kendi modelini kurar.
- Nitel araştırmalarda kuramsal çerçeve daha esnek kullanılabilir. Bazı nitel desenlerde, örneğin gömülü kuramda, amaç zaten veriden bir kuram geliştirmektir; bu durumda kuramsal çerçeve araştırmanın başında değil sonunda ortaya çıkar.
Nasıl Yazılır?
1. Temel kavramları belirleyin
Araştırma sorunuzdaki her değişkeni ya da temel kavramı listeleyin. Her biri için alanyazındaki farklı tanımları inceleyin ve araştırmanızda hangi tanımı benimsediğinizi gerekçesiyle açıklayın.
2. Dayandığınız kuramı ya da kuramları seçin
Araştırma sorunuzu en iyi açıklayan kuramı seçin. Kuramı tanıtırken yalnızca özetlemekle kalmayın; araştırmanızla nasıl ilişkili olduğunu ve hangi varsayımlarının sizin için önemli olduğunu açıklayın.
3. Kavramlar arasındaki ilişkileri gösterin
Kuramdan ve önceki araştırmalardan hareketle değişkenler arasında hangi ilişkileri beklediğinizi ortaya koyun. Bu ilişkileri bir şekille özetlemek, okurun araştırma modelinizi izlemesini kolaylaştırır.
4. Hipotezlere ya da araştırma sorularına bağlayın
Çerçeve bölümünün sonunda okur, araştırmanın hipotezlerinin ya da sorularının nereden geldiğini açıkça görebilmelidir. Hipotezlerin kurulmasına dair bilgiler için Hipotez Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Kuramı ayrıntılı biçimde anlatıp araştırmayla ilişkisini hiç kurmamak.
- Araştırmayla doğrudan ilgisi olmayan çok sayıda kuramı art arda sıralamak.
- Kavramsal çerçeve şekli ile hipotezler arasında tutarsızlık bulunması.
- Kavramların tanımlarını sözlük tanımlarıyla sınırlamak.
- Kuramsal çerçeveyi literatür özetiyle karıştırmak. Literatür özeti önceki çalışmaların ne bulduğunu anlatır; kuramsal çerçeve ise bu bulguların hangi açıklama sistemi içinde anlam kazandığını gösterir.
Bölüm başlığının adı ve yapısı enstitüden enstitüye farklılık gösterebilir; kendi tez yazım kılavuzunuzu ve danışmanınızın beklentilerini esas alın. Literatür bölümünü düzenlemeye dair öneriler için Literatür Taraması Nedir? Nasıl Yapılır? yazımıza da göz atabilirsiniz.