Literatür taramasına başlayan pek çok öğrenci, kısa sürede onlarca makaleden oluşan bir okuma listesiyle karşı karşıya kalır. Her makaleyi ilk sayfasından son sayfasına kadar dikkatle okumaya çalışmak hem çok zaman alır hem de çoğu zaman gereksizdir. Bazı makalelerin yalnızca araştırmanızla ilgili olup olmadığını anlamanız yeterlidir; bazılarını ise yöntemine kadar ayrıntılı biçimde incelemeniz gerekir. Bu yazıda akademik makaleleri amaca göre, aşamalı ve eleştirel biçimde okumanın yollarını ele alıyoruz.
Akademik Makale Neden Farklı Okunur?
Akademik makaleler roman ya da gazete haberi gibi baştan sona okunmak üzere yazılmaz. Belirli bir yapıya sahiptir ve her bölüm farklı bir soruya cevap verir. Bu yapıyı tanımak, makalenin hangi kısmında hangi bilgiyi bulacağınızı bilmenizi ve okumayı amacınıza göre düzenlemenizi sağlar.
Ampirik araştırma makalelerinin büyük bölümü IMRaD olarak bilinen yapıyı izler:
- Giriş (Introduction): Araştırmanın problemi, alanyazındaki boşluk ve araştırmanın amacı.
- Yöntem (Method): Katılımcılar, veri toplama araçları, işlem ve analiz süreci.
- Bulgular (Results): Analiz sonuçları.
- Tartışma (Discussion): Bulguların yorumu, alanyazınla karşılaştırılması, sınırlılıklar ve öneriler.
Derleme, kuramsal ya da meta-analiz makaleleri farklı yapılar izleyebilir. Makale türlerine dair bilgi için Bilimsel Makale Türleri yazımıza bakabilirsiniz.
Üç Aşamalı Okuma Yöntemi
Bilgisayar bilimci S. Keshav’ın 2007’de yayımlanan kısa makalesinde önerdiği üç aşamalı okuma yöntemi, farklı alanlarda da sıkça başvurulan pratik bir çerçevedir. Yöntemin temel fikri, makaleyi tek seferde değil, her aşamada derinleşen üç ayrı okumayla ele almaktır.
Birinci okuma: Genel bakış
Keshav’a göre bu aşama yaklaşık 5–10 dakika sürer. Başlık, özet ve giriş dikkatle okunur; bölüm ve alt bölüm başlıklarına göz atılır; sonuç bölümü okunur ve kaynakçaya kısaca bakılır. Bu okumanın sonunda makalenin türünü, hangi kuramsal temele dayandığını, varsayımlarının makul görünüp görünmediğini, temel katkısını ve ne kadar açık yazıldığını söyleyebilmeniz beklenir.
Literatür taramasında bu aşama bir eleme işlevi görür. Makalenin araştırmanızla ilgili olmadığını fark ederseniz okumayı burada bırakabilirsiniz.
İkinci okuma: İçeriği kavramak
Bu aşamada makale daha dikkatli okunur, ancak ispatlar ve teknik ayrıntılar gibi kısımlar atlanabilir. Keshav bu okuma için bir saate kadar süre öngörür. Tablolar ve şekiller özellikle dikkatle incelenir; kenar notları alınır ve ileride okunması gereken kaynaklar işaretlenir. Bu okumanın sonunda makalenin temel fikrini ve bu fikri destekleyen kanıtları bir başkasına özetleyebilmelisiniz.
Üçüncü okuma: Derinlemesine anlamak
Bu aşama, makaleyi gerçekten ayrıntısıyla anlamanız gerektiğinde yapılır; örneğin kendi araştırmanızın yöntemi bu makaleye dayanacaksa ya da makaleyi bir hakem gözüyle değerlendiriyorsanız. Keshav bu aşamada okurun, yazarların varsayımlarını benimseyerek çalışmayı zihninde yeniden kurmaya çalışmasını önerir. Bu sayede makalenin güçlü yanları kadar örtük varsayımları, eksik kalan noktaları ve olası sorunları da görünür hâle gelir. Keshav bu aşama için yeni başlayanlarda birkaç saatlik bir süre öngörür.
Amacınıza Göre Okuma Sırasını Değiştirin
Her makaleyi aynı sırayla okumak zorunda değilsiniz. Okuma sırası, makaleden ne beklediğinize göre değişebilir:
- Bir konuya genel bir giriş yapıyorsanız: Özet, giriş ve tartışma bölümleri en çok işinize yarayacak kısımlardır.
- Kendi yönteminizi belirliyorsanız: Yöntem bölümüne, kullanılan ölçme araçlarına ve örneklem özelliklerine odaklanın.
- Bulgularınızı tartışıyorsanız: Bulgular ve tartışma bölümlerini kendi sonuçlarınızla karşılaştırarak okuyun.
- Yeni kaynaklar arıyorsanız: Giriş bölümünde atıf yapılan çalışmalar ve kaynakça zengin bir başlangıç noktasıdır.
Eleştirel Okuma İçin Sorular
Bir makaleyi okumak, yazarların söylediklerini olduğu gibi kabul etmek anlamına gelmez. Okurken şu soruları sormak, makaleyi değerlendirmenize yardımcı olur:
- Araştırma sorusu açık mı ve alanyazındaki bir boşluğa gerçekten cevap veriyor mu?
- Örneklem araştırma sorusuna uygun mu, sonuçlar ne ölçüde genellenebilir?
- Kullanılan analizler araştırma sorusuna ve veri türüne uygun mu?
- Yazarların vardığı sonuçlar bulgularla destekleniyor mu, yoksa bulguların ötesine mi geçiyor?
- Yazarlar çalışmanın sınırlılıklarını açıkça belirtmiş mi?
Yöntem ve analizleri değerlendirirken zorlanıyorsanız, Hangi İstatistik Testi Kullanılmalı? yazımız temel analizlerin hangi durumlarda kullanıldığını anlamanıza yardımcı olabilir.
Okurken Not Alın
Okuduğunuz makaleleri birkaç hafta sonra hatırlamak sandığınızdan zordur. Her makale için kısa ve aynı yapıda notlar tutmak, literatür bölümünü yazarken büyük kolaylık sağlar. Notlarınızda makalenin künyesi, araştırma sorusu, yöntemi, temel bulguları, sınırlılıkları ve sizin araştırmanızla ilişkisi yer alabilir. Bu notları bir tabloda toplamak, çalışmalar arasındaki benzerlik ve farklılıkları görmeyi kolaylaştırır.
Not alırken makaleden aldığınız ifadeleri kendi yorumlarınızdan ayırmaya özen gösterin. Doğrudan aktardığınız cümleleri tırnak içinde ve sayfa numarasıyla not etmek, ileride istemeden yapılabilecek intihalin önüne geçer.
Sık Yapılan Hatalar
- Yalnızca özeti okuyup makaleye atıf yapmak.
- Her makaleyi aynı ayrıntıda okumaya çalışıp okuma listesinde ilerleyememek.
- Tabloları ve şekilleri atlamak.
- Not almadan okumak ve kaynakları daha sonra yeniden aramak zorunda kalmak.
- Makalenin sonuçlarını, yöntemini değerlendirmeden kesin bilgi olarak kabul etmek.
Kaynak
- Keshav, S. (2007). How to read a paper. ACM SIGCOMM Computer Communication Review, 37(3), 83–84.