Tez danışmanlarının metinlerin kenarına en sık düştüğü notlardan biri, “de” ve “da”nın yanlış yazımıdır. Hata küçük görünür; ancak bir tezin onlarca sayfasında tekrarlandığında hem okuru yorar hem de metnin özenle hazırlanmadığı izlenimini verir. İşin iyi tarafı, bu konudaki kurallar oldukça nettir ve birkaç basit testle doğru yazımı her seferinde bulmak mümkündür.
Bağlaç “de” ile Hâl Eki “-de” Arasındaki Fark
Türkçede yazılışı aynı olan iki ayrı “de” vardır:
- Bağlaç olan “de/da”: Cümleye “dahi, bile, ayrıca, üstelik” gibi anlamlar katar. Kelimeden ayrı yazılır. Örnek: Araştırmacı da bu bulguyu desteklemektedir.
- Bulunma hâl eki “-de/-da/-te/-ta”: Yer, zaman ya da durum bildirir. Kelimeye bitişik yazılır. Örnek: Bu bulgu tartışma bölümünde ele alınmıştır.
Hangisinin kullanıldığını anlamanın birkaç kolay yolu vardır.
Doğru Yazımı Bulmak İçin Üç Test
1. Çıkarma testi
“de/da”yı cümleden çıkarın. Cümle anlamını büyük ölçüde koruyorsa bu bir bağlaçtır ve ayrı yazılır. Cümle bozuluyorsa ektir ve bitişik yazılır.
- Katılımcılar da ölçeği eksiksiz doldurmuştur. → Katılımcılar ölçeği eksiksiz doldurmuştur. Cümle bozulmadı; “da” bağlaçtır.
- Veriler 2025 yılında toplanmıştır. → Veriler 2025 yılın toplanmıştır. Cümle bozuldu; “-da” ektir.
2. “Dahi” ya da “bile” testi
“de/da” yerine “dahi” ya da “bile” koyduğunuzda cümle anlamlı kalıyorsa bağlaçtır.
- Bu yöntem de sınırlılıklar taşır. → Bu yöntem dahi sınırlılıklar taşır. Anlam korunuyor; bağlaç.
3. Soru testi
Kelimeye “nerede?” ya da “ne zaman?” sorusunu sorun. Cevap “-de/-da” ile veriliyorsa ektir.
- Bu konu ikinci bölümde ele alınmıştır. Nerede? İkinci bölümde. Ek, bitişik yazılır.
Bağlaç “de/da” ile İlgili Temel Kurallar
- Ayrı yazılır. Bağlaç, kendinden önceki kelimeye bitiştirilmez.
- Ünlü uyumuna uyar. Kendinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre “de” ya da “da” biçimini alır: yöntem de, analiz de, sonuç da, kaynak da.
- Ünsüz benzeşmesine uymaz. Bağlaç hiçbir zaman “te” ya da “ta” biçiminde yazılmaz. “Kitap ta”, “sonuç ta” gibi yazımlar yanlıştır; doğrusu kitap da, sonuç da olmalıdır.
- Kesme işaretiyle ayrılmaz. Özel adlardan sonra gelen bağlaç da yalnızca boşlukla ayrılır: Ankara da bu araştırmaya dâhil edilmiştir. Buradaki “da” bağlaçtır. “Ankara’da” yazılırsa ek, yer bildirir ve cümlenin anlamı değişir.
Hâl Eki “-de/-da/-te/-ta” ile İlgili Temel Kurallar
- Bitişik yazılır: bölümde, tabloda, örneklemde.
- Ünsüz benzeşmesine uyar. Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten kelimelerden sonra “-te/-ta” biçimini alır: kitapta, sonuçta, ölçekte, grafikte.
- Özel adlara kesme işaretiyle eklenir: İstanbul’da, Türkiye’de. Ancak kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Ankara Üniversitesinde, Millî Eğitim Bakanlığında.
- Sayılara kesme işaretiyle eklenir ve okunuşa uyar: 2025’te, 1990’da, %40’ta.
Sık Karıştırılan Örnekler
| Yanlış | Doğru | Açıklama |
|---|---|---|
| Bende bu görüşe katılıyorum. | Ben de bu görüşe katılıyorum. | “Dahi” anlamı var; bağlaç. |
| Veriler tablo da gösterilmiştir. | Veriler tabloda gösterilmiştir. | “Nerede?” sorusunun cevabı; ek. |
| Bu sonuç ta önemlidir. | Bu sonuç da önemlidir. | Bağlaç “ta” olmaz. |
| Analiz sonuçlarıda tabloda verilmiştir. | Analiz sonuçları da tabloda verilmiştir. | Çıkarınca cümle bozulmuyor; bağlaç. |
| Yada | ya da | “Ya da” her zaman ayrı yazılır. |
“Ben de” ile “bende” arasındaki fark özellikle dikkat ister. Kitap bende (kitap bende bulunuyor) cümlesinde “-de” ektir; Ben de okudum cümlesinde ise bağlaçtır.
Akademik Metinlerde Neden Önemli?
Akademik yazımda dil bilgisi hataları, içerikteki emeği gölgede bırakabilir. Tez jürileri ve dergi hakemleri, yazım hatalarını çoğu zaman metnin genel özeninin bir göstergesi olarak görür. “de/da” hatası ayrıca anlamı da değiştirebilir: “Öğrencilerde bu sorun gözlenmiştir” ile “Öğrenciler de bu sorunu gözlemiştir” cümleleri bambaşka şeyler söyler.
Tezinizi teslim etmeden önce Word’ün bul özelliğiyle “ de ” ve “ da ” aramalarını yapıp her sonucu yukarıdaki testlerle kontrol etmek, kısa sürede pek çok hatayı yakalamanızı sağlar. Bu tür biçim ve dil hatalarını sistemli olarak gözden geçirmenin yolları için Redaksiyon Nedir? Redaksiyon Nasıl Yapılır? yazımıza, en sık karşılaşılan hatalar için de Utanç Verici Redaksiyon Hataları yazımıza göz atabilirsiniz.
Bu yazıdaki kurallar Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu esas alınarak hazırlanmıştır. Tereddüt ettiğiniz durumlarda TDK’nin güncel yazım kurallarını kontrol etmenizi öneririz.