Lisansüstü eğitimde öğrencilerden en sık beklenen becerilerden biri eleştirel düşünmedir. Danışmanlar “literatürü daha eleştirel değerlendirmelisin” derken, jüri üyeleri “bu çalışmayı neden kaynak aldınız?” diye sorarken aslında aynı beceriyi arar. Ancak eleştirel düşünmenin ne olduğu ve akademik okumada nasıl uygulanacağı çoğu zaman açıkça anlatılmaz. Bu yazıda eleştirel düşünmeyi tanımlıyor ve bir makaleyi ya da kaynağı okurken nasıl kullanılabileceğini örneklerle ele alıyoruz.
Eleştirel Düşünme Nedir?
Eleştirel düşünme, bir iddiayı olduğu gibi kabul etmek ya da reddetmek yerine, onu destekleyen gerekçeleri ve kanıtları sistemli biçimde değerlendirme becerisidir. Alanda sık atıf yapılan tanımlardan birinde Robert Ennis, eleştirel düşünmeyi neye inanılacağına ya da ne yapılacağına karar vermeye odaklanan makul ve yansıtıcı düşünme olarak tanımlar.
Amerikan Felsefe Derneği için Peter Facione’nin yürüttüğü ve 1990’da raporlaştırılan Delphi çalışması ise eleştirel düşünmenin temel bileşenlerini şu becerilerle açıklar: yorumlama, analiz, değerlendirme, çıkarım, açıklama ve öz düzenleme.
Eleştirel düşünme, her şeye karşı çıkmak ya da kusur aramak anlamına gelmez. Bir çalışmanın güçlü yanlarını görmek de eleştirel değerlendirmenin bir parçasıdır.
Akademik Okumada Eleştirel Düşünme
Bir makaleyi eleştirel okumak, makalenin ne söylediğini anlamakla yetinmeyip bu söylenenlerin ne kadar sağlam temellere dayandığını sorgulamaktır. Bu süreçte şu sorular yol gösterici olabilir:
İddia ne?
Yazarların temel iddiasını bir iki cümleyle ifade edebiliyor musunuz? İddiayı net biçimde belirleyemiyorsanız, değerlendirmeye geçmeden önce makaleyi yeniden okumanız gerekebilir.
Kanıt ne?
İddia hangi verilere, gözlemlere ya da kaynaklara dayanıyor? Kanıtın türü iddiayı desteklemeye yeterli mi? Örneğin küçük ve belirli bir örneklemden elde edilen bulgular, geniş bir genellemeyi destekleyecek nitelikte mi?
Yöntem uygun mu?
Araştırmanın deseni, veri toplama araçları ve analiz yöntemleri araştırma sorusuna uygun mu? İlişkisel bir desenle elde edilen sonuçlar, neden-sonuç ilişkisi gibi yorumlanıyor mu?
Varsayımlar neler?
Yazarlar açıkça belirtmediği hangi varsayımlara dayanıyor? Bu varsayımlar farklı bir bağlamda da geçerli mi?
Alternatif açıklamalar var mı?
Elde edilen sonuç başka bir nedenle de açıklanabilir mi? Yazarlar bu olasılıkları tartışmış mı?
Sonuçlar bulgularla uyumlu mu?
Tartışma ve sonuç bölümlerinde ulaşılan yargılar, bulgular bölümünde sunulan verilerle destekleniyor mu, yoksa bulguların ötesine mi geçiyor?
Eleştirel Düşünmeyi Engelleyen Eğilimler
- Doğrulama yanlılığı: Kendi beklentimizi destekleyen kaynakları daha kolay kabul edip çelişen kaynakları göz ardı etmek.
- Otoriteye aşırı güven: Bir iddiayı yalnızca tanınmış bir yazar ya da saygın bir dergi tarafından ileri sürüldüğü için sorgulamadan kabul etmek.
- Tek kaynağa dayanmak: Bir konuyu yalnızca birkaç çalışma üzerinden değerlendirmek.
- Kesinlik arayışı: Bilimsel bulguların doğası gereği taşıdığı belirsizliği görmezden gelmek.
Literatür Yazımında Eleştirel Yaklaşım
Eleştirel düşünmenin en görünür olduğu yer tezin literatür bölümüdür. Betimleyici bir literatür bölümü, çalışmaları tek tek özetler. Eleştirel bir literatür bölümü ise çalışmaları karşılaştırır, ortak bulguları ve çelişkileri ortaya koyar, yöntemsel sınırlılıkları değerlendirir ve bu değerlendirmeden araştırma boşluğuna ulaşır.
Aradaki farkı iki örnek cümleyle görebiliriz:
- Betimleyici: “Kaya (2019) öğretmenlerin iş doyumunun yüksek olduğunu bulmuştur. Demir (2021) de benzer bir sonuca ulaşmıştır.”
- Eleştirel: “Öğretmenlerin iş doyumunu yüksek bulan çalışmaların önemli bir kısmı yalnızca büyükşehirlerde yürütülmüştür; bu durum, bulguların kırsal bölgelerde görev yapan öğretmenlere ne ölçüde genellenebileceği sorusunu gündeme getirmektedir.”
Örnekteki kaynaklar yalnızca yapıyı göstermek için kullanılmıştır. Literatür bölümünü düzenlemeye dair öneriler için Literatür Taraması Nedir? Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Eleştirel Düşünme Nasıl Geliştirilir?
- Okuduğunuz her makale için kısa bir değerlendirme notu yazın: Güçlü yanı ne, zayıf yanı ne?
- Aynı konuda farklı sonuçlara ulaşan çalışmaları yan yana okuyun ve farkın nedenini anlamaya çalışın.
- Kendi taslaklarınızı bir hakem gözüyle okuyun ve iddialarınızın kanıtlarla desteklenip desteklenmediğini sorgulayın.
- Bölüm seminerlerine ve tez savunmalarına katılarak sorulan sorulara dikkat edin.
- Çalışma arkadaşlarınızla makale tartışmaları düzenleyin.
Makaleleri aşamalı ve sistemli biçimde okumaya dair öneriler için Okuduğunuzu Anlamanın 5 Etkili Yolu yazımıza da göz atabilirsiniz.