“Görülmektedir ki”, “literatürdeki çalışmalar”, “2020’deki düzenleme”, “oysaki”… Akademik metinlerde “ki” hem bağlaç hem de ek olarak sıkça karşımıza çıkar. Bağlaç olan “ki” ayrı, ek olan “-ki” ise bitişik yazılır; ancak ikisini birbirinden ayırt etmek her zaman kolay değildir. Bu yazıda “ki”nin yazım kurallarını akademik metinlerden örneklerle ele alıyor ve tezlerde sık görülen hataları gösteriyoruz.
Bağlaç Olan “ki”
Bağlaç olan “ki”, cümleleri ya da cümle öğelerini birbirine bağlar ve her zaman ayrı yazılır.
- Bulgular gösteriyor ki öğrencilerin tutumları uygulamadan sonra olumlu yönde değişmiştir.
- Belirtmek gerekir ki örneklem yalnızca tek bir ilden seçilmiştir.
- Demek ki değişkenler arasındaki ilişki doğrusal değildir.
- Yeter ki veri toplama süreci titizlikle yürütülsün.
Kuşku, merak ya da pekiştirme anlamı katan “ki” de bağlaçtır ve ayrı yazılır: “Bu sonuç başka bir örneklemde de elde edilir mi ki?”
Bitişik Yazılan Kalıplaşmış Sözler
Bağlaç olan “ki” bazı sözlerde kalıplaşmıştır ve bu sözlerde bitişik yazılır:
belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki
Bu listenin dışındaki örneklerde bağlaç olan “ki” ayrı yazılır. Bu nedenle “oysa ki”, “madem ki”, “san ki” gibi ayrı yazımlar yanlıştır. Tersine, “demekki”, “yeterki”, “iyiki”, “kaldıki” gibi bitişik yazımlar da yanlıştır; doğru yazımları “demek ki”, “yeter ki”, “iyi ki” ve “kaldı ki” biçimindedir.
Ek Olan “-ki”
Ek olan “-ki” kelimeye bitişik yazılır. Akademik metinlerde iki işlevle karşımıza çıkar.
Sıfat yapan “-ki”
Bu ek, çoğunlukla bulunma hâli ekinden (-de/-da) ya da zaman bildiren kelimelerden sonra gelir ve kelimeye “orada ya da o zamanda bulunan” anlamı katar:
- Literatürdeki çalışmalar, tablodaki değerler, ekteki form
- Önceki bölümdeki bulgular, ikinci alt problemdeki fark
- Akşamki toplantı, yarınki sunum, geçen yılki uygulama
Zamir yapan “-ki”
Bu ek, daha önce sözü edilen bir ismin yerini tutar ve onu tekrar etmeyi önler:
- Bizim bulgularımız Yılmaz’ınkiyle örtüşmektedir. (Yılmaz’ın bulgularıyla)
- Deney grubunun ortalaması kontrol grubununkinden yüksektir. (kontrol grubunun ortalamasından)
Zamir yapan “-ki” ile kurulan cümlelerde neyin yerine kullanıldığı açık olmalıdır. Aksi hâlde okur, hangi kavramın kastedildiğini anlamakta zorlanabilir.
Ek mi Bağlaç mı? Ayırt Etmenin Yolları
- “Olan” testi: Ek olan “-ki” çoğu zaman “olan” kelimesiyle açıklanabilir. “Tablodaki değerler” ifadesi, “tabloda olan değerler” anlamına gelir. Bağlaç olan “ki” için bu dönüşüm yapılamaz.
- Ek alma testi: Ek olan “-ki”den sonra başka ekler gelebilir: tablodakiler, öncekinden, seninkini. Bağlaç olan “ki” ek almaz.
- Cümleden çıkarma testi: Bağlaç olan “ki”, cümle yeniden kurulduğunda çoğu zaman çıkarılabilir: “Anlaşıldı ki fark anlamlıdır” cümlesi “Farkın anlamlı olduğu anlaşıldı” biçiminde de kurulabilir.
Ünlü Uyumu ve Kesme İşareti
Ek olan “-ki”, bugünkü ve dünkü gibi birkaç örnek dışında ünlü uyumuna uymaz: akşamki, yarınki, sabahki, uzaktaki. Bu nedenle “akşamkı” ya da “yarınkı” gibi yazımlar yanlıştır.
Özel adlara ve rakamlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrıldığı için “-ki” eki bu durumda kesme işaretinden sonra, diğer eklere bitişik olarak yazılır: Ankara’daki okullar, 2020’deki düzenleme, Tablo 3’teki değerler.
Akademik Metinlerde “ki” Kullanımı
Bağlaç olan “ki” ile kurulan yapılar akademik metinlerde yaygındır: “Görülmektedir ki…”, “Söylenebilir ki…”, “Dikkat çekicidir ki…”. Bu yapılar dil bilgisi açısından yanlış değildir; ancak sık kullanıldıklarında metni ağırlaştırabilir. Türkçenin doğal sıralamasına uygun bir yeniden kuruluş çoğu zaman daha akıcı bir sonuç verir:
- “Görülmektedir ki kadın öğretmenlerin puanları daha yüksektir.” yerine “Kadın öğretmenlerin puanlarının daha yüksek olduğu görülmektedir.”
- “Söylenebilir ki uygulama etkili olmuştur.” yerine “Uygulamanın etkili olduğu söylenebilir.”
Ek olan “-ki” ile ilgili sık görülen bir sorun ise gereksiz kullanımdır. “Araştırmadaki amaç” yerine “araştırmanın amacı”, “literatürdeki çalışmalarda” yerine bağlama göre “alanyazında” demek çoğu zaman daha yalın bir anlatım sağlar.
Sık Yapılan Hatalar
- “Oysa ki” yerine doğrusu oysaki.
- “Demekki” yerine doğrusu demek ki.
- “Yarınkı toplantı” yerine doğrusu yarınki toplantı.
- “Tablo 3 teki” yerine doğrusu Tablo 3’teki.
- “Bu gün ki” yerine doğrusu bugünkü.
Benzer bir karışıklık bağlaç olan “de/da” ile hâl eki “-de/-da” arasında da yaşanır. Akademik metinlerde dikkat edilmesi gereken diğer yazım ve anlatım sorunları için Utanç Verici Redaksiyon Hataları ve Kaliteli Bir Redaksiyon İçin Bilmeniz Gerekenler yazılarımıza bakabilirsiniz.