Veri toplama ve analiz süreci tamamlandığında tezin en somut bölümü yazılmaya hazırdır: bulgular. Bu bölüm, araştırmanın sorularına verilen cevapların ilk kez ortaya konduğu yerdir. Ancak bulgular bölümü çoğu zaman ya yorumlarla aşırı yüklenir ya da açıklamasız tablolardan oluşan bir dizi hâline gelir. İyi bir bulgular bölümü, verileri tarafsız, düzenli ve okurun kolayca izleyebileceği biçimde sunar.
Bulgular Bölümünün Amacı
Bulgular bölümünün temel görevi, analiz sonuçlarını yorum katmadan raporlamaktır. Sonuçların ne anlama geldiği, alanyazınla nasıl ilişkilendiği ve neden böyle çıktığı tartışma bölümünün konusudur. Bu ayrım, okurun önce “ne bulundu” sorusunun cevabını, ardından “bu ne anlama geliyor” sorusunun cevabını görmesini sağlar.
Bazı enstitüler ve bazı nitel araştırma gelenekleri, bulgular ile tartışmanın tek bölümde birleştirilmesine izin verir. Bu durumda bile bulguların sunumu ile yorum arasındaki geçişin okur tarafından açıkça fark edilebilmesi önemlidir. Bölüm yapısı için kendi enstitünüzün tez yazım kılavuzunu esas alın.
Bulgular Hangi Sırayla Sunulur?
En yaygın ve okur açısından en kolay izlenen yol, bulguları alt problemlerin ya da hipotezlerin sırasına göre sunmaktır. Her alt problem için ayrı bir alt başlık açmak, okurun hangi bulgunun hangi soruya cevap verdiğini kolayca görmesini sağlar.
Nicel araştırmalarda genellikle şu akış izlenir:
- Katılımcılara ilişkin betimsel bilgiler: Örneklemin demografik özellikleri. Bu bilgiler bazı tezlerde yöntem bölümünde verilir.
- Ön analizler: Normallik, varsayımların sınanması ve ölçme araçlarının bu örneklemdeki güvenirlik değerleri.
- Betimsel istatistikler: Temel değişkenlere ait ortalama, standart sapma gibi değerler.
- Alt problemlere yönelik analizler: Her alt problem için yapılan analiz ve sonucu.
Nitel araştırmalarda ise bulgular genellikle analiz sonucunda ortaya çıkan temalar ve alt temalar etrafında düzenlenir; her tema, katılımcı ifadelerinden seçilmiş alıntılarla desteklenir. Nitel analiz sürecine dair bilgiler için Nitel İçerik Analizi Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Tablo ve Metin Dengesi
Bulgular bölümünde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, tablolar ile metin arasındaki dengenin kurulamamasıdır. İki uç hata vardır:
- Tabloyu metinde tekrar etmek: Tablodaki bütün değerleri tek tek cümlelere dökmek, okuru aynı bilgiyi iki kez okumak zorunda bırakır.
- Tabloyu açıklamasız bırakmak: Hiçbir açıklama yapılmadan art arda tablo sunmak, okurun neye bakması gerektiğini belirsizleştirir.
Dengeli yaklaşım şudur: Tablo, ayrıntılı değerleri sunar; metin ise tablodaki en önemli sonucu öne çıkarır ve okuru tabloya yönlendirir. Örneğin:
Öğretmenlerin iş doyumu puanlarının cinsiyete göre farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemek amacıyla yapılan bağımsız örneklem t-testi sonuçları Tablo 4’te sunulmuştur. Tablo incelendiğinde, kadın öğretmenlerin iş doyumu puanlarının erkek öğretmenlere göre anlamlı düzeyde yüksek olduğu görülmektedir.
Bu örnekte metin, analizin amacını ve temel sonucu bildirir; ayrıntılı değerler tabloda kalır. Tablo ve şekillerin başlıklandırılmasına dair kurallar için Tablo ve Şekil Başlıklandırma Kuralları yazımıza göz atabilirsiniz.
Bulgular Bölümünde Dil
- Geçmiş zaman kullanın. Bulgular tamamlanmış bir araştırmanın sonuçlarıdır: “anlamlı fark bulunmuştur”, “görülmüştür”.
- Yorumdan kaçının. “Bu sonuç, kadın öğretmenlerin mesleklerine daha bağlı olduğunu kanıtlamaktadır” gibi ifadeler tartışma bölümüne aittir.
- Anlamlı olmayan sonuçları da raporlayın. Hipotezi desteklemeyen sonuçlar da bulgudur ve gizlenmemelidir.
- Tutarlı terim kullanın. Değişkenlerin adı yöntem bölümündeki adlarla aynı olmalıdır.
İstatistiksel Değerlerin Raporlanması
Nicel bulgularda test istatistiği, serbestlik derecesi, anlamlılık değeri ve mümkünse etki büyüklüğü birlikte raporlanır. İstatistik sembollerinin italik yazılması ve değerlerin tutarlı sayıda ondalık basamakla verilmesi APA 7’nin genel önerileri arasındadır. Örneğin t-testi ve ki-kare sonuçlarının nasıl raporlanacağına dair örnekleri ilgili analiz rehberlerimizde bulabilirsiniz. Hangi analizin hangi soruya uygun olduğunu belirlemek için de Hangi İstatistik Testi Kullanılmalı? yazımıza bakabilirsiniz.
Nitel Bulgularda Alıntı Kullanımı
Nitel bulgularda katılımcı ifadelerinden yapılan alıntılar, temaların somut kanıtıdır. Alıntı seçerken şu noktalara dikkat etmek gerekir:
- Temayı en açık biçimde yansıtan ifadeleri seçin.
- Alıntıların kimden geldiğini, katılımcıların gizliliğini koruyan kodlarla belirtin (örneğin K3, Ö12).
- Bir temayı tek bir katılımcının ifadelerine dayandırmaktan kaçının; farklı katılımcılardan örnekler verin.
- Alıntıları uzun tutmayın; temayı destekleyen kısmı seçin ve gerektiğinde çıkarılan bölümleri üç noktayla gösterin.
Sık Yapılan Hatalar
- Bulguları alt problemlerden bağımsız, rastgele bir sırayla sunmak.
- Yöntem bölümünde belirtilmeyen bir analizi bulgularda ilk kez kullanmak.
- SPSS çıktılarını düzenlemeden, olduğu gibi tez metnine yapıştırmak.
- Her tablodan sonra uzun yorum paragrafları yazarak tartışma bölümünü bulgulara taşımak.
- Tablo numaralarını ve metin içi göndermeleri tutarsız bırakmak.
Bulguları yorumlayacağınız bir sonraki aşama için tartışma bölümünün yapısını önceden düşünmek faydalıdır. Tezin bölümleri arasındaki ilişki için Tezinizin Bölümlerini Yazma yazımıza göz atabilirsiniz.