Bulgular bölümünü bitiren pek çok öğrenci, tezin en zor kısmını geride bıraktığını düşünür. Oysa jüri üyelerinin çoğu tezi değerlendirirken en çok tartışma bölümünde zaman geçirir. Bunun nedeni basittir: Bulgular ne bulduğunuzu, tartışma ise bulduklarınızın ne anlama geldiğini gösterir. Bir tezin alana katkısı da büyük ölçüde bu bölümde görünür hâle gelir.
Tartışma Bölümünün Görevi Nedir?
Tartışma bölümünde araştırmacı, kendi bulgularını alanyazındaki çalışmalarla karşılaştırır, benzerlik ve farklılıkları açıklar ve sonuçların kuramsal ya da uygulamalı anlamını ortaya koyar. Bu bölüm, giriş bölümünde sorduğunuz sorulara verilen cevapların değerlendirildiği yerdir. Giriş ile tartışma arasında bu yüzden doğrudan bir bağ bulunmalıdır: Girişte işaret ettiğiniz boşluk, tartışmada ne ölçüde kapatıldığıyla birlikte yeniden ele alınır.
Tartışma bölümü bulguların tekrarı değildir. Tablolardaki değerleri yeniden sıralamak, okura yeni bir şey söylemez. Bulgulardan yalnızca tartışmak istediğiniz sonucu hatırlatacak kadar söz edip asıl ağırlığı yoruma vermek gerekir.
Tartışma Bölümü Hangi Sırayla Yazılır?
Enstitülerin bu bölüm için kesin bir şablonu yoktur; ancak pek çok tezde işe yarayan bir akış vardır:
- Temel bulguyu kısaca hatırlatın. Araştırmanın ana sorusuna verilen cevabı bir iki cümleyle özetleyin.
- Alanyazınla karşılaştırın. Bulgunuzu destekleyen çalışmaları ve bulgunuzla çelişen çalışmaları birlikte ele alın.
- Farklılıkları açıklayın. Sonuçlarınız önceki araştırmalardan ayrışıyorsa bunun olası nedenlerini tartışın: örneklem, bağlam, ölçme aracı, yöntem ya da dönem farkı gibi.
- Kuramsal anlamı ortaya koyun. Bulgunun dayandığınız kuramı destekleyip desteklemediğini, kuramın sınırlarına dair ne söylediğini belirtin.
- Bir sonraki bulguya geçin. Her alt problem ya da hipotez için aynı döngüyü tekrarlayın.
Birden fazla alt problemi olan tezlerde, tartışma bölümünü alt problemlerin sırasına göre alt başlıklara ayırmak okurun işini kolaylaştırır. Bu düzen, bulgular bölümüyle tartışma bölümü arasında da paralellik kurar.
Alanyazınla Karşılaştırma Nasıl Yapılır?
Tartışma bölümünün zayıf kaldığı tezlerde en sık görülen sorun, alanyazının yalnızca “benzer sonuçlar” cümleleriyle anılmasıdır. “Bu bulgu, Yılmaz (2019) ve Demir (2021) ile örtüşmektedir” demek bir başlangıçtır, ancak tek başına tartışma değildir. Okur, örtüşmenin neden önemli olduğunu da bilmek ister.
Aşağıdaki iki örnek arasındaki farka dikkat edin:
Zayıf: Öğretmenlerin iş doyumu ile örgütsel bağlılık arasında pozitif yönde ilişki bulunmuştur. Bu sonuç alanyazındaki çalışmalarla benzerdir.
Daha güçlü: İş doyumu ile örgütsel bağlılık arasındaki pozitif ilişki, büyükşehirlerde yapılan çalışmalarda da rapor edilmiştir. Ancak bu çalışmada ilişkinin daha zayıf çıkması, örneklemin büyük ölçüde zorunlu hizmet bölgelerinde görev yapan öğretmenlerden oluşmasıyla açıklanabilir. Bu bulgu, bağlılığın yalnızca doyumla değil, görev yerinin seçilmiş olup olmamasıyla da ilişkili olabileceğini düşündürmektedir.
İkinci örnek, karşılaştırmayı bir açıklamaya ve yeni bir soruya bağlar. Tartışma bölümünün okura sunması gereken de budur. Alanyazını tararken bu karşılaştırmalara zemin hazırlamak için Literatür Taraması Nedir? Nasıl Yapılır? yazımızdaki yöntemlerden yararlanabilirsiniz.
Beklenmedik ya da Anlamsız Sonuçlar Nasıl Tartışılır?
Hipotezlerinizin bir kısmı desteklenmediyse bunu saklamaya ya da geçiştirmeye gerek yoktur. Anlamlı çıkmayan bir sonuç da bilgi taşır. Bu durumda şu sorular üzerinde durmak işe yarar:
- Örneklem büyüklüğü, etkiyi saptamaya yetecek düzeyde miydi?
- Ölçme aracı, bu örneklemde beklenen güvenirliği sağladı mı?
- Kuramın öngörüsü, bu bağlamda geçerli olmayabilir mi?
- Başka bir değişken, ilişkiyi gölgelemiş olabilir mi?
Bu soruları dürüstçe tartışmak, jüri üyelerinde araştırmacının kendi çalışmasına eleştirel bakabildiği izlenimini bırakır. Anlamsız sonuçları “örneklem küçük olduğu için” gibi tek bir genel cümleyle geçiştirmek ise genellikle savunmada soru olarak geri döner. Hipotezlerin nasıl kurulduğuna dair ayrıntılar için Hipotez Nedir? Hipotez Oluşturma ve Örnekleri yazımıza bakabilirsiniz.
Tartışmada Dil ve Üslup
Tartışma, tezin en yorumlayıcı bölümüdür; ancak yorumun sınırı verinin taşıyabileceği kadardır. Bu nedenle kesinlik bildiren ifadeler yerine temkinli bir dil tercih edilir. “Kanıtlamaktadır” yerine “desteklemektedir”, “göstermektedir” yerine duruma göre “düşündürmektedir” ya da “işaret etmektedir” gibi ifadeler daha uygundur. Özellikle ilişkisel desenlerde, korelasyon bulgularını neden-sonuç ilişkisi gibi yorumlamaktan kaçınmak gerekir.
Öte yandan aşırı temkin de metni belirsizleştirir. Her cümleyi “olabilir”, “muhtemelen” gibi ifadelerle yumuşatmak, araştırmacının kendi bulgularına güvenmediği izlenimini verir. Güçlü kanıtlanan bulguyu açıkça, sınırlı kanıtlananı temkinle ifade etmek dengeli bir yaklaşımdır.
Tartışma Bölümünde Sık Yapılan Hatalar
- Bulguları tekrar etmek: Tabloları metne dökmek tartışma yerine geçmez.
- Yeni bulgu sunmak: Bulgular bölümünde yer almayan bir analizi tartışmada ilk kez vermek, tezin yapısını bozar.
- Yalnızca destekleyen çalışmalara yer vermek: Çelişen bulguları görmezden gelmek, tartışmayı tek yönlü kılar.
- Kaynak yığmak: Bir cümlenin sonuna beş altı kaynak eklemek, hangisinin neyi desteklediğini belirsizleştirir.
- Tartışmayı sonuca dönüştürmek: Öneriler ve genel değerlendirmeler, sonuç ve öneriler bölümünün konusudur.
Kısa Bir Kontrol Listesi
Tartışma bölümünü danışmanınıza göndermeden önce şu sorulara cevap verebildiğinizden emin olun:
- Her alt problem ya da hipotez tartışıldı mı?
- Her bulgu için hem destekleyen hem de çelişen çalışmalara yer verildi mi?
- Farklılıkların olası nedenleri açıklandı mı?
- Bulguların kuramsal çerçeveye etkisi belirtildi mi?
- Girişte tanımlanan boşluğa geri dönüldü mü?
Tezin genel yapısını ve bölümlerin birbiriyle ilişkisini görmek için Tezinizin Bölümlerini Yazma yazımıza, savunmaya hazırlık için de Profesyonel Bir Tez Savunması yazımıza göz atabilirsiniz.