Bir dersin hedeflerini yazan öğretmen, bir sınav hazırlayan öğretim elemanı ya da eğitim alanında tez yazan bir araştırmacı, er ya da geç Bloom taksonomisiyle karşılaşır. Öğrenme hedeflerini basitten karmaşığa doğru sıralayan bu sınıflama, yayımlanmasının üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen eğitim alanında en çok başvurulan çerçevelerden biri olmayı sürdürmektedir.
Bloom Taksonomisi Nedir?
Bloom taksonomisi, öğrenme hedeflerini bilişsel karmaşıklık düzeylerine göre sınıflandıran hiyerarşik bir modeldir. Eğitim psikoloğu Benjamin Bloom öncülüğünde bir grup eğitimci tarafından geliştirilmiş ve 1956 yılında yayımlanmıştır. Taksonomi, öğrencilerden yalnızca bilgiyi hatırlamalarının değil, onu kullanmalarının, çözümlemelerinin ve değerlendirmelerinin de beklenebileceğini sistemli biçimde ortaya koymuştur.
Bloom’un çalışması bilişsel alanla ilgilidir. Eğitim hedefleri literatüründe duyuşsal (tutum, değer) ve psikomotor (beceri) alanlar için de ayrı sınıflamalar geliştirilmiştir; ancak “Bloom taksonomisi” denildiğinde çoğunlukla bilişsel alan kastedilir.
Özgün Taksonominin Basamakları (1956)
Özgün taksonomi altı basamaktan oluşur ve en basit düzeyden en karmaşık düzeye doğru sıralanır:
- Bilgi: Olguları, terimleri ve temel kavramları hatırlama.
- Kavrama: Bilginin anlamını açıklama, yorumlama, kendi cümleleriyle ifade etme.
- Uygulama: Öğrenilen bilgiyi yeni bir durumda kullanma.
- Analiz: Bir bütünü parçalarına ayırma ve parçalar arasındaki ilişkileri inceleme.
- Sentez: Parçaları bir araya getirerek yeni bir bütün oluşturma.
- Değerlendirme: Belirli ölçütlere göre yargıda bulunma.
Yenilenmiş Taksonomi (2001)
2001 yılında Lorin Anderson ve David Krathwohl’un öncülüğünde taksonomi yeniden düzenlenmiştir. Yenilenmiş taksonomide iki temel değişiklik dikkat çeker. İlki, basamakların isim yerine fiillerle ifade edilmesidir; böylece hedeflerin öğrencinin yapacağı eylemler olarak yazılması kolaylaşmıştır. İkincisi, son iki basamağın yer değiştirmesi ve “sentez” basamağının “yaratma” olarak en üste taşınmasıdır.
| Basamak | Açıklama | Örnek fiiller |
|---|---|---|
| Hatırlama | Bilgiyi bellekten geri çağırma | tanımlamak, listelemek, adlandırmak |
| Anlama | Anlam oluşturma, açıklama | açıklamak, özetlemek, örneklendirmek |
| Uygulama | Bir yöntemi belirli bir durumda kullanma | uygulamak, hesaplamak, çözmek |
| Çözümleme | Parçalara ayırma, ilişkileri belirleme | karşılaştırmak, ayırt etmek, sınıflandırmak |
| Değerlendirme | Ölçütlere göre yargıda bulunma | eleştirmek, savunmak, yargılamak |
| Yaratma | Öğeleri bir araya getirerek özgün bir ürün ortaya koyma | tasarlamak, geliştirmek, üretmek |
Yenilenmiş taksonomi ayrıca bilgi boyutunu ayrı bir eksen olarak ele alır: olgusal, kavramsal, işlemsel ve üst bilişsel bilgi. Böylece bir hedef hem bilişsel süreç hem de bilgi türü açısından sınıflandırılabilir.
Bloom Taksonomisi Nerelerde Kullanılır?
- Öğrenme hedefleri yazmak: “Öğrenci fotosentezi anlar” gibi ölçülmesi zor hedefler yerine “Öğrenci fotosentezin aşamalarını açıklar” gibi gözlenebilir fiillerle hedef yazmayı kolaylaştırır.
- Ölçme ve değerlendirme: Sınav sorularının hangi bilişsel düzeyi ölçtüğünü belirlemek ve yalnızca hatırlama düzeyinde kalmamak için kullanılır.
- Program ve materyal geliştirme: Ders içeriklerinin ve etkinliklerin farklı bilişsel düzeyleri kapsayıp kapsamadığını analiz etmekte yararlanılır.
- Eğitim araştırmaları: Ders kitaplarındaki soruların, sınavların ya da öğretim programı kazanımlarının bilişsel düzeylerini inceleyen tezlerde sıkça analiz çerçevesi olarak kullanılır.
Tezlerde Bloom Taksonomisini Kullanırken
Bloom taksonomisini analiz çerçevesi olarak kullanan tezlerde dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır:
- Özgün mü yoksa yenilenmiş taksonomiyi mi kullandığınızı açıkça belirtin; iki sürümün basamak adları ve sıralaması farklıdır.
- Soruların ya da kazanımların sınıflandırılmasında kodlayıcılar arası uyumu raporlayın. Aynı soru farklı kişiler tarafından farklı basamaklara yerleştirilebilir.
- Sınıflandırmada kullandığınız ölçütleri ve fiil listelerini yöntem bölümünde ya da eklerde sunun.
Nitel analiz süreçlerinde kodlama ve güvenirlik konularına dair bilgiler için Nitel İçerik Analizi Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Eleştiriler
Bloom taksonomisi yaygın biçimde kullanılsa da eleştirilerden muaf değildir. Basamakların katı bir hiyerarşi oluşturduğu, gerçek öğrenme süreçlerinde bu düzeylerin iç içe geçtiği ve alt basamakların üst basamaklardan her zaman daha “basit” olmadığı yönünde görüşler bulunmaktadır. Bu nedenle taksonomiyi mekanik bir sıralama aracı olarak değil, öğrenme hedeflerini çeşitlendirmeye yardımcı bir çerçeve olarak görmek daha yerinde olur.
Kaynaklar
- Anderson, L. W., ve Krathwohl, D. R. (Ed.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. Longman.
- Bloom, B. S. (Ed.). (1956). Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. Handbook I: Cognitive domain. David McKay.