Türkiye’de yapılan pek çok tezde, başka bir dilde geliştirilmiş bir ölçeğin Türkçeye uyarlanması gerekir. Bu işlem çoğu zaman yalnızca “ölçeği çevirmek” olarak düşünülür. Oysa bir ölçme aracının farklı bir dile ve kültüre aktarılması, maddelerin kelime kelime çevrilmesinden çok daha fazlasını gerektirir. Çeviri–geri çeviri yöntemi, bu sürecin en yaygın kullanılan ve hakemlerin de en sık sorguladığı aşamasıdır.
Çeviri–Geri Çeviri Yöntemi Nedir?
Çeviri–geri çeviri, bir ölçeğin hedef dile çevrildikten sonra, orijinal ölçeği görmemiş bağımsız çevirmenler tarafından yeniden kaynak dile çevrilmesi ve iki metnin karşılaştırılmasına dayanan bir yöntemdir. Amaç, çevrilen maddelerin orijinal maddelerle aynı anlamı taşıyıp taşımadığını sınamaktır. Geri çevrilen metin orijinaline yakınsa, çevirinin anlamı koruduğu düşünülür; belirgin farklar varsa ilgili maddeler yeniden ele alınır.
Yöntemin kültürlerarası araştırmalarda sistemli biçimde ele alınması büyük ölçüde Richard Brislin’in 1970 yılında yayımlanan çalışmasına dayanır. Sağlık bilimlerinde ise Beaton ve arkadaşlarının 2000 yılında yayımladığı öz bildirim ölçeklerinin kültürlerarası uyarlamasına yönelik yönergeler sıkça başvurulan kaynaklar arasındadır.
Neden Yalnızca Çeviri Yetmez?
Ölçek maddeleri, belirli bir kültürde belirli bir anlamı taşıyacak biçimde yazılır. Birebir çeviri bazı sorunlara yol açabilir:
- Deyimler ve kalıp ifadeler: “Feeling blue” gibi bir ifade birebir çevrildiğinde anlamını yitirir.
- Kültürel bağlam: Bir maddede geçen etkinlik, hedef kültürde yaygın olmayabilir. Örneğin belirli bir spor ya da sosyal etkinlik üzerinden kurulan bir madde, Türkiye’deki katılımcılar için aynı anlamı taşımayabilir.
- Dil yapısı farkları: İngilizcede olumsuz yapıyla kurulan maddeler Türkçede anlaşılması zor cümlelere dönüşebilir.
- Yanıt seçenekleri: “Strongly agree”, “somewhat agree” gibi derecelendirmelerin Türkçe karşılıkları, aralarındaki farkı aynı netlikte yansıtmayabilir.
Bu nedenle uyarlama çalışmalarında dilsel eşdeğerliğin yanı sıra kavramsal ve kültürel eşdeğerlik de gözetilir.
Uyarlama Süreci Adım Adım
Beaton ve arkadaşlarının yönergeleri ile benzer çalışmalarda önerilen süreç genel hatlarıyla şu aşamalardan oluşur:
- İzin alma: Ölçeği geliştiren yazar ya da hak sahibinden uyarlama için yazılı izin alınır. Bu adım hem etik hem de yasal açıdan gereklidir ve tezlerde genellikle izin yazısı eklerde sunulur.
- İleri çeviri: Ölçek, ana dili hedef dil olan ve kaynak dili iyi bilen en az iki çevirmen tarafından birbirinden bağımsız olarak çevrilir. Çevirmenlerden birinin ölçülen kavramı bilmesi, diğerinin ise bilmemesi önerilir; böylece hem kavramsal hem de gündelik dile yakın bir çeviri elde edilir.
- Sentez: İki çeviri karşılaştırılır, farklılıklar tartışılarak ortak bir çeviri metni oluşturulur.
- Geri çeviri: Ortak metin, orijinal ölçeği görmemiş ve ana dili kaynak dil olan en az iki çevirmen tarafından bağımsız olarak kaynak dile geri çevrilir.
- Uzman değerlendirmesi: Alan uzmanları, dil uzmanları ve çevirmenlerden oluşan bir grup; orijinal ölçeği, çevirileri ve geri çevirileri karşılaştırarak her madde için anlamsal, deyimsel, deneyimsel ve kavramsal eşdeğerliği değerlendirir ve ön uygulama formuna karar verir.
- Ön uygulama: Ön form, hedef gruptan küçük bir örneklemde denenir. Katılımcılara maddeleri nasıl anladıkları sorulur; anlaşılmayan ifadeler düzeltilir. Beaton ve arkadaşları bu aşama için 30–40 kişilik bir grubu önermektedir.
- Psikometrik analizler: Son form daha geniş bir örnekleme uygulanır ve geçerlik ile güvenirlik analizleri yapılır.
Son aşamada yapılan analizler, yani faktör yapısının sınanması ve güvenirlik katsayılarının hesaplanması, ayrı bir uzmanlık gerektirir. Bu analizlerin ayrıntıları için Ölçek Geçerlik ve Güvenirlik Analizi Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Dilsel Eşdeğerlik Nasıl Sınanır?
Bazı çalışmalarda çeviri sürecine ek olarak dilsel eşdeğerlik ayrıca istatistiksel olarak da sınanır. Bu yöntemde hem kaynak dili hem de hedef dili iyi bilen bir grup katılımcıya ölçeğin orijinal ve çevrilmiş formları belirli bir zaman aralığıyla uygulanır. İki formdan alınan puanlar arasındaki korelasyonun yüksek olması, çeviri formun orijinal formla benzer ölçümler yaptığına işaret eder. Bu adım her uyarlama çalışmasında zorunlu değildir; ancak özellikle eğitim ve psikoloji alanındaki Türkçe uyarlama çalışmalarında sıkça kullanılır.
Tezde Uyarlama Süreci Nasıl Raporlanır?
Hakemlerin ve jüri üyelerinin en sık eleştirdiği nokta, uyarlama sürecinin yöntem bölümünde yalnızca bir cümleyle geçiştirilmesidir. “Ölçek araştırmacı tarafından Türkçeye çevrilmiştir” gibi bir ifade yeterli değildir. Yöntem bölümünde şu bilgilerin yer alması beklenir:
- Ölçek sahibinden izin alındığı,
- Kaç çevirmenin, hangi niteliklerle sürece katıldığı,
- Geri çevirinin kimler tarafından yapıldığı,
- Uzman değerlendirmesinde hangi maddelerde değişiklik yapıldığı ve gerekçesi,
- Ön uygulamanın kaç kişiyle yapıldığı ve sonucunda yapılan düzeltmeler.
Bu bilgilerin bir tablo ile sunulması okurun süreci izlemesini kolaylaştırır. Akademik çevirinin genel ilkeleri için Akademik Çeviri Nedir? yazımıza, anket ve ölçek maddelerinin yazımı için de Anket Sorusu Nasıl Hazırlanır? yazımıza göz atabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Ölçeği tek bir kişinin, çoğu zaman araştırmacının kendisinin çevirmesi.
- Geri çeviriyi orijinal ölçeği bilen kişilere yaptırmak.
- Uzman değerlendirmesi ve ön uygulama aşamalarını atlamak.
- Uyarlanmış ölçeği yeniden geçerlik ve güvenirlik analizi yapmadan kullanmak.
- Ölçek sahibinden izin almamak.
Kaynaklar
- Beaton, D. E., Bombardier, C., Guillemin, F., ve Ferraz, M. B. (2000). Guidelines for the process of cross-cultural adaptation of self-report measures. Spine, 25(24), 3186–3191.
- Brislin, R. W. (1970). Back-translation for cross-cultural research. Journal of Cross-Cultural Psychology, 1(3), 185–216.