Akademik dünyada intihal denince akla ilk gelen, benzerlik raporlarındaki yüzdelerdir. Oysa Türkiye’de bilimsel etik ihlallerinin neler olduğu, nasıl inceleneceği ve sonuçlarının ne olacağı, Yükseköğretim Kurulunun yayımladığı bir yönergeyle düzenlenmiştir. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, lisansüstü öğrencilerin de doğrudan kapsamında olduğu bir metindir. Bu yazıda yönergenin temel hükümlerini tez yazan öğrencilerin bakış açısından özetliyoruz.
Yönergenin Amacı ve Kapsamı
Yönerge, yükseköğretim kurumlarında bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerinde uyulması gereken etik kuralları ve bu kurallara aykırılık iddialarını incelemekle görevli etik kurulların çalışma usullerini belirler. Kapsamı oldukça geniştir: Kurum mensuplarının yürüttüğü araştırma ve yayınların yanı sıra lisansüstü tezler ve projeler de yönergenin kapsamındadır. Yönerge, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’na dayanılarak hazırlanmıştır.
Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler
Yönergenin 4. maddesi, etik ihlalleri iki grupta sayar. İlk grupta altı temel ihlal yer alır:
- İntihal: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek.
- Sahtecilik: Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak.
- Çarpıtma: Araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek.
- Tekrar yayım: Mükerrer yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak.
- Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla yayın hâline getirerek bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak.
- Haksız yazarlık: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına katmak, katkısı olanları dâhil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz biçimde değiştirmek ya da katkısı olmadığı hâlde nüfuzunu kullanarak adını yazdırmak.
İkinci grupta ise daha geniş bir ihlal listesi bulunur. Bunlar arasında destek alınan kişi ve kuruluşların yayında belirtilmemesi, henüz sunulmamış tezlerin ya da çalışmaların sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanılması, insan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uyulmaması, gerekli izinlerin yazılı olarak alınmaması, anket ve tutum araştırmalarında izin alınmadan elde edilen verilerin yayımlanması ve üçüncü kişilere ait verilerin izinsiz kullanılması gibi eylemler sayılır.
Tez yazan bir öğrenci için bu listenin önemli bir mesajı vardır: Etik ihlal yalnızca intihalden ibaret değildir. Çalışmaya başlamadan önce gerekli yazılı izinleri almamak, açık rıza alınmadan toplanan anket verilerini yayımlamak ya da başkasına ait verileri izin verilen sınırlar dışında kullanmak da yönergede etik ihlal olarak sayılır. İntihalin kapsamı hakkında daha fazla bilgi için Akademik İntihal Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
İhlal Sayılmayan Durumlar
Yönerge, bazı bilgilerin kullanımını ihlal saymaz. Özgün ifade aynen kullanılmamak kaydıyla, kaynağı belli olmayan anonim bilgiler, herkesçe bilinen temel bilgiler ve matematik teoremleri gibi önermeler bu kapsamdadır. Bu hüküm, akademik yazımda “ortak bilgi” olarak anılan ve her seferinde kaynak gösterilmesi gerekmeyen bilgilere karşılık gelir.
Etik Kurullar Nasıl Oluşur?
Yönergeye göre yükseköğretim kurumlarında sosyal ve beşerî bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleri alanlarında olmak üzere bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulları oluşturulur. Her kurul, profesörler arasından iki yıl için seçilen yedi üyeden oluşur. Kurullar, etik ihlal iddialarını inceler ve kararlarını rektörlüğe sunar.
İnceleme Süreci Nasıl İşler?
- Etik ihlal iddiaları, şikâyet ya da ihbar yoluyla ilgili kurula iletilir ve her başvuru için ayrı bir dosya açılır.
- Kurul gerekli gördüğünde konunun uzmanı bilirkişilerden görüş alır.
- Hakkında inceleme başlatılan kişiye iddialar bildirilir ve yazılı savunma için 15 gün süre verilir.
- Kurul kararlarını salt çoğunlukla alır; kararlar gizlidir.
- Etik ihlal tespit edilmesi hâlinde disiplin işlemleri ilgili kurum tarafından yürütülür ve ihlal kararları Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilir.
Haksız bir etik ihlal iddiasıyla karşılaşan öğrencilerin izleyebileceği yollar için Haksız Yere İntihalle Suçlanırsanız Ne Yapmalısınız? yazımıza bakabilirsiniz. Yönergenin dayanaksız etik ihlal isnadını da kendi başına bir ihlal olarak saydığını hatırlatalım.
Tez Yazan Öğrenciler İçin Pratik Çıkarımlar
- Bütün kaynakları, ister doğrudan alıntı ister parafraz olsun, atıfla gösterin.
- İnsan katılımcılarla yapılan araştırmalarda veri toplamadan önce etik kurul onayı alın ve izin belgelerini saklayın.
- Başkasına ait ölçek, veri ya da görselleri kullanmadan önce gerekli izinleri yazılı olarak alın.
- Tezden üretilen yayınlarda, tezle ilişkiyi ve varsa destek alınan kurumları belirtin.
- Ortak çalışmalarda yazarlık ve yazar sırasını baştan konuşun.
Kendi önceki çalışmalarınızı kullanırken dikkat edilmesi gerekenler için Kendi Kendini İntihal Nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Not: Bu yazı, yönergenin genel hükümlerini bilgilendirme amacıyla özetlemektedir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Yönergenin güncel metnine Yükseköğretim Kurulu ve üniversitelerin resmî internet sitelerinden ulaşabilirsiniz. Üniversiteler bu yönergeyi temel alan kendi etik yönergelerini de yayımlayabilir.