p Değeri ve Anlamlılık Düzeyi Nedir? Sık Yapılan Yorum Hataları

p Değeri ve Anlamlılık Düzeyi Nedir? Sık Yapılan Yorum Hataları

Nicel tezlerin bulgular bölümünde en sık karşılaşılan değer hiç kuşkusuz p değeridir. “p < .05 çıktı, hipotez doğrulandı” ya da “anlamlı çıkmadı, demek ki fark yok” gibi yorumlar tezlerde oldukça yaygındır. Oysa bu yorumların her ikisi de p değerinin ne anlattığını tam olarak yansıtmaz. Bu yazıda p değerinin ne olduğunu, anlamlılık düzeyiyle ilişkisini ve tezlerde sık yapılan yorum hatalarını ele alıyoruz.

p Değeri Nedir?

Hipotez testlerinde araştırmacı genellikle iki hipotez kurar: “Fark ya da ilişki yoktur” biçimindeki sıfır hipotezi ve “Fark ya da ilişki vardır” biçimindeki alternatif hipotez. p değeri, sıfır hipotezinin doğru olduğu varsayımı altında, gözlenen sonuç kadar ya da ondan daha uç bir sonucun elde edilme olasılığını gösterir.

Daha sade bir ifadeyle: Gerçekte gruplar arasında hiçbir fark olmasaydı, örneklemde bu büyüklükte ya da daha büyük bir fark görmemiz ne kadar olası olurdu? p değeri küçüldükçe, elde edilen verinin sıfır hipoteziyle uyumu azalır.

Anlamlılık Düzeyi (α) Nedir?

Anlamlılık düzeyi, araştırmacının analizden önce belirlediği eşik değerdir ve genellikle α ile gösterilir. Sosyal bilimlerde bu değer çoğunlukla .05 olarak kabul edilir. p değeri α’dan küçükse sonuç “istatistiksel olarak anlamlı” kabul edilir ve sıfır hipotezi reddedilir.

α = .05 seçmek, gerçekte doğru olan bir sıfır hipotezini yanlışlıkla reddetme riskini, yani I. tip hata olasılığını yüzde beş olarak kabul etmek anlamına gelir. Bu değerin evrensel bir kural olmadığını, alanın geleneklerine ve araştırmanın niteliğine göre farklı eşiklerin kullanılabileceğini de belirtmek gerekir.

p Değeri Ne Söylemez?

Amerikan İstatistik Derneği, p değerlerinin yanlış kullanımına dikkat çekmek amacıyla 2016 yılında bir bildirge yayımlamıştır. Bildirgede yer alan altı ilkenin özü şöyledir:

  1. p değerleri, verilerin belirli bir istatistiksel modelle ne ölçüde uyumsuz olduğunu gösterebilir.
  2. p değeri, incelenen hipotezin doğru olma olasılığını ya da verilerin yalnızca rastlantıyla ortaya çıkma olasılığını ölçmez.
  3. Bilimsel sonuçlar ve kararlar yalnızca p değerinin belirli bir eşiği geçip geçmediğine dayandırılmamalıdır.
  4. Doğru çıkarım, eksiksiz raporlama ve şeffaflık gerektirir.
  5. p değeri ya da istatistiksel anlamlılık, bir etkinin büyüklüğünü ya da bir sonucun önemini ölçmez.
  6. p değeri tek başına bir model ya da hipotez hakkında iyi bir kanıt ölçüsü sunmaz.

Tezlerde Sık Yapılan Yorum Hataları

“Anlamlı çıkmadı, demek ki fark yok”

p değerinin .05’ten büyük olması, sıfır hipotezinin doğru olduğunu kanıtlamaz; yalnızca verilerin sıfır hipotezini reddetmek için yeterli kanıt sunmadığını gösterir. Küçük örneklemlerde gerçekte var olan farklar bile anlamlı çıkmayabilir. Bu nedenle “fark yoktur” yerine “anlamlı bir fark bulunmamıştır” demek daha doğrudur.

“p değeri çok küçük, demek ki etki çok büyük”

p değeri örneklem büyüklüğünden doğrudan etkilenir. Çok büyük örneklemlerde pratikte önemsiz düzeydeki farklar bile çok küçük p değerleri verebilir. Etkinin büyüklüğünü görmek için etki büyüklüğü ölçülerinin raporlanması gerekir.

“p = .049 anlamlı, p = .051 anlamsız”

.05 eşiği keyfî bir sınırdır. Birbirine bu kadar yakın iki değer arasında kanıt açısından anlamlı bir fark yoktur. Sonuçları yalnızca “anlamlı” ve “anlamsız” olarak ikiye ayırmak yerine tam p değerini, etki büyüklüğünü ve güven aralığını birlikte raporlamak daha bilgilendiricidir.

“Sonuç anlamlı, hipotez kanıtlandı”

Tek bir çalışmada elde edilen anlamlı bir sonuç, hipotezin kesin olarak kanıtlandığı anlamına gelmez. Bu nedenle tezlerde “kanıtlanmıştır” yerine “desteklenmiştir” gibi temkinli ifadeler tercih edilmelidir.

p Değeri Nasıl Raporlanmalı?

  • p değerini mümkün olduğunca tam değeriyle verin: p = .032 gibi. .001’den küçük değerler için “p < .001” yazılır.
  • APA biçiminde p değeri 1’den büyük olamayacağı için başına sıfır konmaz: .032 biçiminde yazılır.
  • p değerini test istatistiği, serbestlik derecesi ve etki büyüklüğüyle birlikte raporlayın.
  • Mümkünse güven aralıklarını da ekleyin.
  • Anlamlı çıkmayan sonuçları da gizlemeden raporlayın.

Hangi analizin hangi duruma uygun olduğunu belirlemek için Hangi İstatistik Testi Kullanılmalı? yazımıza göz atabilirsiniz.

Kaynak

  • Wasserstein, R. L., & Lazar, N. A. (2016). The ASA statement on p-values: Context, process, and purpose. The American Statistician, 70(2), 129–133.

İlgili Yazılar

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir