Tezin son bölümü, çoğu zaman en aceleyle yazılan bölümdür. Teslim tarihi yaklaşmış, bulgular ve tartışma bölümleri danışmandan dönmüş, geriye “kısa bir sonuç” yazmak kalmıştır. Oysa sonuç ve öneriler bölümü, jüri üyelerinin ve tezi ileride okuyacak araştırmacıların en çok başvurduğu bölümlerden biridir. Birçok okur, bir tezin kendi çalışması için yararlı olup olmadığına özete ve sonuç bölümüne bakarak karar verir.
Sonuç Bölümü Tartışmadan Nasıl Ayrılır?
İki bölüm sık sık birbirine karıştırılır. Aradaki farkı kısaca şöyle özetlemek mümkündür:
- Tartışma bölümünde bulgular alanyazınla karşılaştırılır, benzerlik ve farklılıkların nedenleri ayrıntılı biçimde ele alınır.
- Sonuç bölümünde ise bu tartışmanın vardığı yer, kaynak yığını olmadan, kısa ve net cümlelerle ifade edilir. Araştırmanın sorularına verilen cevaplar özetlenir.
- Öneriler kısmında, sonuçlardan hareketle uygulayıcılara ve gelecekteki araştırmacılara somut öneriler sunulur.
Bazı enstitüler “Tartışma, Sonuç ve Öneriler” başlığı altında tek bir bölüm isterken bazıları bunları ayrı bölümler olarak düzenlemeyi tercih eder. Bölüm adlandırması ve sıralaması için kendi enstitünüzün tez yazım kılavuzunu esas alın.
Sonuç Kısmı Nasıl Yazılır?
Sonuç kısmında amaç, okurun tezin tamamını okumadan araştırmanın neye ulaştığını anlayabilmesidir. Bunun için şu sıra işe yarar:
- Araştırmanın amacını bir iki cümleyle hatırlatın. Okur, sonuçları hangi soruya cevap olarak okuduğunu bilmelidir.
- Her alt problem ya da hipotez için sonucu ayrı ayrı ifade edin. Alt problemlerin sırasını korumak, bulgular ve tartışma bölümleriyle paralellik kurar.
- Genel bir değerlendirme yapın. Sonuçların bir bütün olarak ne anlama geldiğini, araştırmanın alana hangi katkıyı sunduğunu kısaca belirtin.
Sonuç kısmında istatistiksel değerlere, tablolara ve uzun kaynak listelerine yer verilmez. “Grupların puan ortalamaları arasında t(198) = 3.26 düzeyinde fark bulunmuştur” yerine “Kadın öğretmenlerin duygusal tükenme düzeyinin erkek öğretmenlere göre daha yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır” gibi sade bir ifade tercih edilir.
Öneriler Kısmı Nasıl Yazılır?
Öneriler genellikle iki grupta toplanır:
Uygulamaya yönelik öneriler
Araştırmanın sonuçlarından yararlanabilecek kurumlara, yöneticilere, öğretmenlere, klinisyenlere ya da politika yapıcılara yönelik önerilerdir. Bu öneriler mutlaka sonuçlara dayanmalıdır. Örneğin araştırmada mentorluk programına katılan yeni öğretmenlerin mesleki uyum düzeyinin daha yüksek olduğu bulunduysa, mentorluk uygulamalarının yaygınlaştırılması önerilebilir. Araştırmayla ilgisi olmayan genel önerilerden (“eğitime daha fazla kaynak ayrılmalıdır” gibi) kaçınmak gerekir.
Araştırmacılara yönelik öneriler
Gelecekte yapılacak çalışmalara yön veren önerilerdir. Bu kısımda araştırmanızın sınırlılıklarından yola çıkmak verimli bir yaklaşımdır:
- Araştırma tek bir ilde yapıldıysa farklı bölgelerde tekrarlanması,
- Nicel bir desen kullanıldıysa sonuçların nitel ya da karma yöntemle derinleştirilmesi,
- Kesitsel bir çalışma yapıldıysa boylamsal bir desenle sınanması,
- Araştırmada ele alınmayan ancak bulgular üzerinde etkili olabileceği düşünülen değişkenlerin modele eklenmesi.
“Bu konuda daha fazla araştırma yapılmalıdır” gibi genel bir cümle, okura yol göstermez. İyi bir öneri, neyin, kiminle ve hangi yöntemle araştırılması gerektiğini belirtir.
Örnek: Zayıf ve Güçlü Öneri
Zayıf: İleride bu konuyla ilgili başka çalışmalar da yapılabilir.
Daha güçlü: Bu araştırma yalnızca devlet ortaokullarında görev yapan öğretmenlerle yürütülmüştür. Özel okullarda çalışan öğretmenlerin iş güvencesi algısının farklı olabileceği düşünüldüğünde, aynı modelin özel okul öğretmenleriyle sınanması, iş güvencesinin tükenmişlik üzerindeki rolünü daha net ortaya koyabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Bulguları yeniden sıralamak: Sonuç bölümü, bulguların kısaltılmış bir tekrarı değildir.
- Yeni bilgi eklemek: Önceki bölümlerde yer almayan bir analiz ya da bulgu, sonuç bölümünde ilk kez sunulmamalıdır.
- Sonuçları abartmak: Örneklemin ve desenin izin verdiğinden daha genel yargılara varmak, jüri tarafından sıkça eleştirilir. İlişkisel bir araştırmadan neden-sonuç yorumu çıkarmamaya özen gösterin.
- Sonuçlarla bağlantısız öneriler: Her önerinin hangi sonuca dayandığı okur tarafından kolayca görülebilmelidir.
- Bölümü çok kısa tutmak: Yarım sayfalık bir sonuç bölümü, yüzlerce sayfalık bir tezin vardığı yeri yansıtmakta çoğu zaman yetersiz kalır.
Sonuç Bölümünü Özetle Uyumlu Hâle Getirin
Tez özetinde yer alan sonuç cümleleri ile sonuç bölümü arasında tutarsızlık bulunmamalıdır. Özeti en son yazmak ya da sonuç bölümünü bitirdikten sonra özeti yeniden gözden geçirmek bu tutarsızlığın önüne geçer. Özet yazımına dair ayrıntılar için Tezde Özet Bölümü Nasıl Yazılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Tezin bölümleri arasındaki ilişkiyi bütün olarak görmek için Tezinizin Bölümlerini Yazma ve Tez Nasıl Yazılır? yazılarımız da size yardımcı olacaktır.