Bir tez metninde dil bilgisi hatalarının büyük kısmı yazım ve noktalamayla ilgili değildir; cümlenin kuruluşuyla ilgilidir. Bu tür hatalara anlatım bozukluğu denir. Anlatım bozukluğu bulunan bir cümle yazım kurallarına tamamen uygun olabilir, ancak okur cümleyi ikinci kez okumak zorunda kalır ya da yazarın kastettiğinden farklı bir anlam çıkarır. Akademik metinlerde anlatım bozuklukları özellikle uzun ve çok öğeli cümlelerde ortaya çıkar. Bu yazıda tezlerde en sık karşılaşılan anlatım bozukluklarını örnekleriyle ele alıyoruz.
1. Gereksiz Sözcük Kullanımı
Aynı anlamı taşıyan sözcüklerin bir arada kullanılması ya da cümleden çıkarıldığında anlamı değiştirmeyen sözcüklerin yer alması, metni gereksiz yere uzatır.
| Bozuk | Düzeltilmiş |
|---|---|
| Katılımcıların yaklaşık olarak 200 kadarı ölçeği doldurmuştur. | Katılımcıların yaklaşık 200’ü ölçeği doldurmuştur. |
| Araştırmanın temel esası, öğretmen görüşlerini belirlemektir. | Araştırmanın esası, öğretmen görüşlerini belirlemektir. |
| Bu yöntem en optimum sonucu vermiştir. | Bu yöntem en iyi sonucu vermiştir. / Bu yöntem optimum sonucu vermiştir. |
| Veriler karşılıklı olarak birbiriyle karşılaştırılmıştır. | Veriler birbiriyle karşılaştırılmıştır. |
“Yaklaşık” ile “kadar”, “temel” ile “esas”, “en” ile “optimum”, “karşılıklı” ile “birbiri” aynı ya da örtüşen anlamlar taşıdığı için birlikte kullanılmaz.
2. Özne ile Yüklem Uyumsuzluğu
Uzun cümlelerde özne ile yüklem arasındaki mesafe arttıkça uyum bozulabilir. Özellikle birden fazla yüklemin tek bir özneye bağlandığı cümlelerde bu hata sık görülür.
Bozuk: Araştırmacı, ölçeği uygulamış ve katılımcılar tarafından gönüllü olarak doldurulmuştur.
Düzeltilmiş: Araştırmacı ölçeği uygulamış, katılımcılar da ölçeği gönüllü olarak doldurmuştur.
İlk cümlede “uygulamış” yüklemi etken, “doldurulmuştur” yüklemi edilgendir; ikisi aynı özneye bağlanamaz. Tekil-çoğul uyumunda da dikkat gerekir: İnsan dışı çoğul öznelerde yüklem genellikle tekil kullanılır (Bulgular bu yorumu desteklemektedir.).
3. Çatı Uyuşmazlığı
Aynı özneye bağlanan yüklemlerden biri etken, diğeri edilgen olduğunda çatı uyuşmazlığı ortaya çıkar. Akademik metinlerde edilgen yapı sık kullanıldığı için bu hata yaygındır.
Bozuk: Veriler SPSS programına girilmiş ve analiz etmiştir.
Düzeltilmiş: Veriler SPSS programına girilmiş ve analiz edilmiştir.
4. Ek Eylem (Ek Fiil) Eksikliği
Ortak kullanılan bir yüklemin, bağlanan cümlelerden birine uymaması durumunda ek eylem eksikliği ortaya çıkar.
Bozuk: Ölçeğin güvenirlik katsayısı yüksek, yapı geçerliği de doğrulayıcı faktör analiziyle sınanmıştır.
Düzeltilmiş: Ölçeğin güvenirlik katsayısı yüksektir; yapı geçerliği de doğrulayıcı faktör analiziyle sınanmıştır.
İlk cümlede “yüksek” sözcüğü, “sınanmıştır” yüklemine bağlanamaz; “yüksektir” biçiminde ek eylem alması gerekir.
5. Ek Eksikliği ve Tamlama Yanlışları
Bir yüklemin ya da tamlayanın iki farklı öğeye bağlandığı cümlelerde, öğelerden birinin gerekli eki almaması sık yapılan bir hatadır.
Bozuk: Araştırmacı, çalışmanın amacı ve yöntemini ayrıntılı biçimde açıklamıştır.
Düzeltilmiş: Araştırmacı, çalışmanın amacını ve yöntemini ayrıntılı biçimde açıklamıştır.
Bu örnekte “açıklamıştır” yüklemi hem “amaç” hem de “yöntem” sözcüğüne bağlanır; bu nedenle her ikisinin de belirtme hâli ekini alması gerekir. Ekin yalnızca son öğeye getirilmesi, cümleyi dil bilgisi açısından eksik bırakır.
6. Sözcüğü Yanlış Anlamda Kullanmak
Bazı sözcükler gündelik dilde anlam kaymasına uğramıştır ve akademik metinlerde yanlış anlamda kullanılır.
- “Nedeni … kaynaklanmaktadır” yapısı: “Sorunun nedeni öğretmenlerden kaynaklanmaktadır” cümlesinde hem “neden” hem de “kaynaklanmak” aynı anlamı taşıdığı için cümle bozuktur. Doğrusu: “Sorun öğretmenlerden kaynaklanmaktadır” ya da “Sorunun nedeni öğretmenlerdir.”
- “Etkilemek” ile “etkilenmek”: Bağımsız ve bağımlı değişkenin yönünü belirten bu sözcüklerin karıştırılması, bulgunun anlamını tersine çevirebilir.
7. Mantık ve Sıralama Hataları
Sıralanan öğelerin birbirini kapsaması, cümlenin mantıksal tutarlılığını bozar.
Bozuk: Araştırmaya öğretmenler, yöneticiler ve eğitim çalışanları katılmıştır.
“Eğitim çalışanları” öğretmenleri ve yöneticileri de kapsadığı için sıralama mantıksal olarak sorunludur. Kastedilen başka bir grup varsa (örneğin “diğer personel”) açıkça belirtilmelidir.
Anlatım Bozukluklarını Nasıl Yakalarsınız?
- Uzun cümleleri bölün. Üç satırı aşan cümleler, anlatım bozukluğu riskini artırır.
- Metni yüksek sesle okuyun. Kulak, gözün atladığı uyumsuzlukları daha kolay fark eder.
- Her cümlede “kim, ne yaptı?” sorusunu sorun. Öznenin ve yüklemin belirsizleştiği cümleleri yeniden kurun.
- Metni bir süre bekletin. Yazdıktan birkaç gün sonra yapılan okuma, cümlelere daha mesafeli bakmanızı sağlar.
Redaksiyon sürecinin genel ilkeleri için Redaksiyon Nedir? yazımıza, sık yapılan diğer hatalar için de Utanç Verici Redaksiyon Hataları yazımıza göz atabilirsiniz.