Bir tezin yönünü belirleyen en önemli unsurlardan biri araştırma sorularıdır. Hangi verilerin toplanacağı, hangi yöntemin kullanılacağı ve bulguların nasıl sunulacağı büyük ölçüde bu sorulara bağlıdır. Buna karşın pek çok lisansüstü öğrenci araştırma sorusu ile hipotezi birbirine karıştırır ya da sorularını o kadar geniş tutar ki çalışma bir türlü sınırlandırılamaz. Bu yazıda iyi bir araştırma sorusunun özelliklerini, soru türlerini ve araştırma sorusunun hipotezden nasıl ayrıldığını örneklerle ele alıyoruz.
Araştırma Sorusu Nedir?
Araştırma sorusu, çalışmanın yanıtlamayı amaçladığı temel soruyu açık ve sınırlı biçimde ifade eden cümledir. Problem durumu bir alandaki boşluğu ya da sorunu tanımlar; amaç cümlesi çalışmanın neyi hedeflediğini söyler; araştırma soruları ise bu amacın hangi somut sorular üzerinden gerçekleştirileceğini gösterir. Tezlerde çoğunlukla bir ana problem cümlesi ve bu problemi parçalara ayıran birkaç alt problem ya da alt soru yer alır.
İyi Bir Araştırma Sorusunun Özellikleri
- Açık olmalıdır. Soruda kullanılan kavramlar belirsizlik taşımamalı, okuyan herkes aynı şeyi anlamalıdır.
- Sınırlı olmalıdır. “Sosyal medya gençleri nasıl etkiler?” gibi bir soru bir tez kapsamında yanıtlanamayacak kadar geniştir. Hangi sosyal medya kullanımı, hangi yaş grubu ve hangi etki sorularına yanıt verilerek soru daraltılmalıdır.
- Yanıtlanabilir olmalıdır. Soru, eldeki süre, kaynak ve veri toplama imkânlarıyla yanıtlanabilecek nitelikte olmalıdır.
- Literatürle ilişkili olmalıdır. İyi bir soru, alanyazındaki bir boşluğa ya da tartışmaya dayanır. Yanıtı zaten bilinen bir soru, tezin özgün katkısını zayıflatır.
- Yöntemle uyumlu olmalıdır. Sorunun yapısı, kullanılacak yöntemi büyük ölçüde belirler. Bir fark ya da ilişki arayan soru nicel bir desene; bir deneyimin nasıl yaşandığını anlamaya çalışan soru ise nitel bir desene işaret eder.
Araştırma Sorusu Türleri
Betimsel sorular
Bir durumun ne olduğunu ortaya koymayı amaçlar. Örnek: “Ortaokul öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyleri nedir?”
Karşılaştırmalı sorular
Gruplar arasında fark olup olmadığını sorar. Örnek: “Ortaokul öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyleri cinsiyete göre farklılaşmakta mıdır?”
İlişkisel sorular
İki ya da daha fazla değişken arasındaki ilişkiyi inceler. Örnek: “Öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeyleri ile çevrim içi öğretime yönelik tutumları arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?”
Nitel araştırma soruları
Bir olgunun nasıl yaşandığını, nasıl anlamlandırıldığını ya da bir sürecin nasıl işlediğini anlamaya çalışır. Genellikle “nasıl” ve “ne” sorularıyla kurulur. Örnek: “Öğretmenler uzaktan eğitim sürecinde karşılaştıkları güçlükleri nasıl anlamlandırmaktadır?”
Araştırma Sorusu ile Hipotez Arasındaki Fark
Hipotez, araştırmacının bir değişkenler ilişkisi hakkında, literatüre ve kurama dayanarak öne sürdüğü ve veriyle sınanabilen bir önermedir. Araştırma sorusu soru biçiminde kurulurken hipotez bir yargı cümlesidir.
| Özellik | Araştırma Sorusu | Hipotez |
|---|---|---|
| Biçim | Soru cümlesi | Yargı (önerme) cümlesi |
| Beklenti | Sonuca dair bir beklenti içermek zorunda değildir | Beklenen sonucu açıkça ifade eder |
| Kullanıldığı araştırmalar | Nicel, nitel ve karma araştırmalar | Ağırlıklı olarak nicel araştırmalar |
| Sınama | Verilerle yanıtlanır | İstatistiksel olarak sınanır; desteklenir ya da desteklenmez |
Aynı konuyu iki biçimde ifade edelim:
- Araştırma sorusu: “Öğretmenlerin mesleki doyum düzeyleri ile tükenmişlik düzeyleri arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?”
- Hipotez: “Öğretmenlerin mesleki doyum düzeyleri ile tükenmişlik düzeyleri arasında negatif yönde anlamlı bir ilişki vardır.”
Hipotezin öne sürülebilmesi için, literatürde bu yönde bir beklentiyi destekleyen yeterli kuramsal ya da görgül dayanağın bulunması gerekir. Konu yeni ve önceki çalışmalar sınırlıysa, hipotez yerine araştırma sorusuyla çalışmak daha uygundur. Nitel araştırmalarda ise genellikle hipotez kurulmaz; araştırma soruları çalışmaya yön verir. Hipotez türleri ve sıfır hipotezi hakkında ayrıntılı bilgi için Hipotez Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Araştırma Sorusu Yazarken Sık Yapılan Hatalar
- Evet ya da hayır yanıtına indirgenen sorular: Nicel araştırmalarda “fark var mıdır?” biçimindeki sorular yaygındır ve kabul görür; ancak nitel araştırmalarda “Öğretmenler uzaktan eğitimden memnun mu?” gibi kapalı sorular derinlemesine anlamaya imkân vermez.
- Birden fazla soruyu tek cümleye sıkıştırmak: “Öğrencilerin kaygı ve motivasyon düzeyleri ile akademik başarıları arasında ilişki var mıdır ve bu ilişki sınıf düzeyine göre değişmekte midir?” gibi bir soru, iki ayrı alt soruya bölünmelidir.
- Yargı içeren sorular: “Öğretmenlerin yetersiz teknoloji kullanımının nedenleri nelerdir?” sorusu, yetersizliği baştan varsaymaktadır.
- Amaç ve sorular arasında uyumsuzluk: Her alt soru, amaç cümlesindeki bir unsurla doğrudan ilişkili olmalı; bulgular bölümünde de bu sorular sırasıyla yanıtlanmalıdır.
Sorular Bulgular Bölümüne Nasıl Yansır?
Tezde araştırma soruları yalnızca giriş bölümünde yazılıp bırakılmaz. Yöntem bölümünde hangi sorunun hangi analizle yanıtlandığı açıklanır; bulgular bölümü çoğunlukla bu soruların sırasını izleyerek düzenlenir; tartışma ve sonuç bölümünde de her sorunun yanıtı literatürle birlikte yorumlanır. Bu tutarlılık, jürinin tezi okurken çalışmanın mantığını kolayca izlemesini sağlar. Giriş bölümünün diğer unsurları için Giriş Nasıl Yazılır? yazımızı okuyabilirsiniz.