Bilimsel etik denildiğinde çoğu zaman ilk akla gelen intihaldir. Oysa bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı davranışlar intihalle sınırlı değildir. Hiç toplanmamış verileri raporlamak, sonuçları istenen yöne çekmek, aynı çalışmayı birden fazla kez yayımlamak ya da katkısı olmayan birini yazar olarak eklemek de etik ihlaller arasında yer alır. Bu yazıda Türkiye’deki düzenlemeler ve uluslararası yaklaşımlar ışığında başlıca bilimsel etik ihlal türlerini ele alıyoruz.
Türkiye’de Temel Düzenleme
Türkiye’de yükseköğretim kurumlarında bilimsel etik ihlallerine ilişkin temel düzenleme, Yükseköğretim Kurulunun Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesidir. Yönerge, bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemleri tanımlar ve bu iddiaların nasıl inceleneceğini düzenler. Aşağıdaki tanımlar yönergedeki sınıflandırmayı esas alarak özetlenmiştir; tam ve güncel metin için yönergenin kendisine başvurulmalıdır.
1. İntihal
Başkalarının fikir, yöntem, veri, uygulama, yazı, şekil ya da eserlerini, sahiplerine bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen ya da tamamen kendi eseri gibi göstermektir. İntihal yalnızca metin kopyalamakla sınırlı değildir; bir başkasının fikrini, araştırma tasarımını ya da görselini kaynak göstermeden kullanmak da intihaldir.
2. Sahtecilik (Uydurma)
Araştırmada kullanılmayan ya da gerçekte bulunmayan verileri kullanmak ya da üretmektir. Hiç yapılmamış bir anketin sonuçlarını raporlamak, katılımcı sayısını olduğundan fazla göstermek ya da hiç yapılmamış bir deneyin bulgularını sunmak bu kapsamdadır. Uluslararası literatürde “fabrication” olarak adlandırılır ve en ağır etik ihlallerden biri olarak kabul edilir.
3. Çarpıtma
Araştırma kayıtlarını ya da elde edilen verileri tahrif etmek, kullanılmayan cihaz ya da materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda sonuçları değiştirmek ya da şekillendirmektir. İstenmeyen gözlemleri gerekçesiz biçimde veri setinden çıkarmak ya da görselleri bulguyu farklı gösterecek biçimde değiştirmek de çarpıtma olarak değerlendirilebilir. Uluslararası literatürde “falsification” olarak adlandırılır.
4. Tekrar Yayım (Duplikasyon)
Aynı araştırmanın sonuçlarını, önceki yayına atıf yapmadan ve editörü bilgilendirmeden birden fazla yerde yayımlamak ve bu yayınları akademik değerlendirmelerde ayrı yayınlar olarak sunmaktır. Bilimsel literatürde aynı bulguların birden fazla kez sayılmasına yol açtığı için, özellikle meta-analizlerde sonuçları yanıltabilir.
5. Dilimleme
Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak biçimde ve uygun olmayan şekilde parçalara ayırarak birden fazla yayın hâline getirmek ve bu yayınları ayrı yayınlar olarak sunmaktır. Uluslararası literatürde “salami yayıncılık” olarak da bilinir.
6. Haksız Yazarlık
Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına eklemek ya da aktif katkısı olanları eklememek, yazar sıralamasını gerekçesiz biçimde değiştirmek, katkısı olanların adını sonraki baskılarda eserden çıkarmak ya da katkısı olmadığı hâlde nüfuzunu kullanarak adını yazarlar arasına ekletmektir. “Hediye yazarlık” ve “hayalet yazarlık” gibi uygulamalar bu kapsamda değerlendirilir.
7. Diğer Etik İhlaller
Yönergede yukarıdakilerin dışında da çeşitli eylemler etik ihlal olarak sayılır. Bunlardan bazıları şunlardır:
- Araştırmanın desteklendiği kişi, kurum ya da kuruluşları yayında belirtmemek,
- Henüz sunulmamış ya da savunulmamış tezleri veya çalışmaları sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak,
- İnsan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak ve gerekli izinleri almamak,
- Hakem olarak değerlendirmek üzere verilen çalışmaları yayımlanmadan önce kullanmak,
- Araştırma için sağlanan kaynakları amacı dışında kullanmak.
Ciddi Etik İhlal ile Şüpheli Uygulamalar Arasındaki Fark
Uluslararası literatürde uydurma, çarpıtma ve intihal çoğunlukla bilimsel suistimalin en ağır biçimleri olarak tanımlanır. Bunların yanında “şüpheli araştırma uygulamaları” olarak adlandırılan bir grup davranış da vardır: Sonuçlar görüldükten sonra hipotez kurmak, yalnızca anlamlı çıkan analizleri raporlamak ya da örneklemi istenen sonuca ulaşılana kadar büyütmek gibi. Bu uygulamalar her zaman açık bir etik ihlal olarak sınıflandırılmasa da bilimsel bulguların güvenilirliğini zedeler.
Etik İhlallerden Nasıl Korunulur?
- Verilerinizi ve analiz adımlarınızı belgeleyin; ham verileri güvenli biçimde saklayın.
- Yararlandığınız her kaynağı, fikri ve görseli eksiksiz biçimde gösterin.
- Yazarlık kararlarını çalışmanın başında, katkı paylarını konuşarak verin.
- Önceki yayınlarınızdan yararlandığınızda bunları açıkça belirtin.
- Etik kurul ve kurum izinlerini veri toplamadan önce alın.
İntihalin türleri için Akademik İntihal Nedir?, önceki yayınlardan yararlanma konusunda Kendi Kendini İntihal Nedir? yazılarımıza bakabilirsiniz.