Yapay zekâ destekli sohbet araçlarından bir konuda kaynak önermesini istediğinizde, çoğu zaman yazar adları, dergi isimleri, yıllar ve hatta sayfa numaralarıyla eksiksiz görünen bir liste alırsınız. Sorun şu ki bu listedeki kaynakların bir kısmı hiç var olmayabilir. Gerçek yazarların adı uydurma bir makaleye eklenmiş, gerçek bir dergiye hiç yayımlanmamış bir başlık atfedilmiş olabilir. Bu tür uydurma kaynakları kontrol etmeden tezinize eklemek, ciddi bir akademik sorun yaratır.
Yapay Zekâ Neden Kaynak Uydurur?
Büyük dil modelleri, bir veri tabanından bilgi çeken arama motorları gibi çalışmaz. Eğitildikleri metinlerdeki örüntülere dayanarak, bir soruya en olası görünen yanıtı üretirler. Bir kaynakça girdisi de belirli bir örüntüye sahiptir: yazar adı, yıl, başlık, dergi, cilt, sayı ve sayfa. Model, bu örüntüye uyan ve gerçekçi görünen bir girdi üretebilir; ancak bu girdinin gerçek bir yayına karşılık gelip gelmediğini kendi başına doğrulamaz. Literatürde bu durum “halüsinasyon” olarak adlandırılır.
Bazı araçlar internette arama yaparak gerçek kaynaklara bağlantı verebilir. Ancak bu durumda bile aracın kaynağı yanlış özetlemesi, bağlantıyla ilgisiz bir bilgiyi kaynağa atfetmesi ya da yayın bilgilerini hatalı aktarması mümkündür.
Neden Ciddi Bir Sorundur?
- Var olmayan bir kaynağa atıf yapmak, okumadığınız bir çalışmayı okumuş gibi göstermek anlamına gelir ve akademik dürüstlük ilkeleriyle bağdaşmaz.
- Gerçek bir yazara, yazmadığı bir görüşü atfetmek, hem o yazara hem de okura karşı yanıltıcıdır.
- Jüri ya da hakemler fark edebilir. Alanını bilen bir okur, tanımadığı bir kaynağı kontrol ettiğinde uydurma olduğunu kolayca görebilir. Bu durum tezin bütününe duyulan güveni sarsar.
Yükseköğretim Kurulunun Mayıs 2024’te yayımladığı üretken yapay zekâ kullanımına dair etik rehber de literatür taramasında bu araçların uydurma kaynakları gerçekmiş gibi sunabileceği riskine dikkat çeker ve yapay zekâ çıktılarından elde edilen bilgilerin kaynaklarının gösterilmesini zorunlu tutar.
Uydurma Kaynak Nasıl Fark Edilir?
Yapay zekâdan gelen her kaynağı doğrulanmamış kabul edin ve kaynakçaya eklemeden önce şu adımlarla kontrol edin:
- DOI’yi kontrol edin. Kaynakta bir DOI varsa, https://doi.org/ adresinin sonuna ekleyerek açmayı deneyin. DOI çalışmıyorsa ya da başka bir makaleye yönlendiriyorsa kaynak şüphelidir.
- Başlığı tırnak içinde arayın. Makalenin tam başlığını Google Akademik’te ya da kütüphanenizin veri tabanlarında tırnak içinde aratın. Gerçek bir makale genellikle kolayca bulunur.
- Dergiyi ve sayıyı kontrol edin. Derginin web sitesinde ilgili cilt ve sayıya gidin; makalenin o sayıda yer alıp almadığına bakın.
- Yazarın yayın listesine bakın. Yazarın ORCID profili, Google Akademik sayfası ya da kurumsal sayfası, makalenin gerçekten o yazara ait olup olmadığını gösterir.
- Türkçe kaynaklar için DergiPark ve YÖK Ulusal Tez Merkezi’ni kullanın. Türkiye’de yayımlanmış makale ve tezlerin büyük bölümüne bu platformlardan ulaşılabilir.
- Kaynağı mutlaka okuyun. Kaynak gerçek olsa bile, aracın ona atfettiği bilginin kaynakta gerçekten yer alıp almadığını ancak okuyarak doğrulayabilirsiniz.
Şüphe Uyandıran İşaretler
- Başlığın, sorduğunuz soruyla şaşırtıcı derecede birebir örtüşmesi,
- Gerçek bir dergide, derginin yayın alanıyla ilgisiz bir makale görünmesi,
- Cilt, sayı ve yıl bilgilerinin birbiriyle uyumsuz olması,
- Aynı soruyu tekrar sorduğunuzda farklı kaynak bilgileri verilmesi.
Yapay Zekâyı Literatür Taramasında Nasıl Kullanmalı?
Yapay zekâ araçları, literatür taramasında yardımcı olabilir; ancak bir veri tabanının yerini tutmaz. Daha güvenli bir kullanım için:
- Araçlardan doğrudan kaynak listesi istemek yerine, arama terimleri ve anahtar kavramlar konusunda fikir alın; aramayı ise veri tabanlarında kendiniz yapın.
- Okuduğunuz bir makaleyi anlamak için yardım alabilirsiniz; ancak makaleyi okumadan aracın özetine dayanarak atıf yapmayın.
- Yapay zekâ kullanımınızı, enstitünüzün ve YÖK rehberinin öngördüğü biçimde beyan edin.
Literatür taramasını sistemli biçimde yürütmek için Literatür Taraması Nedir? Nasıl Yapılır? yazımıza, yapay zekânın tez yazımındaki rolüne dair genel değerlendirmemiz için de ChatGPT ile Tez Yazılır mı? yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynakçanızı Son Kez Kontrol Edin
Tezi teslim etmeden önce kaynakçadaki her girdinin gerçek, erişilebilir ve metinde atıf yapılan bilgiyi gerçekten içeren bir kaynağa karşılık geldiğinden emin olun. Bu kontrol, yalnızca yapay zekâ kullananlar için değil, kaynaklarını ikincil kaynaklardan aktaran herkes için önemlidir. İkincil kaynak kullanımına dair kurallar için APA Formatıyla Aktaran Gösterme yazımıza göz atabilirsiniz.